खामेनेई यांच्या मृत्यूच्या दाव्यांनंतर जागतिक तणाव; शिया पंथीयांचा संताप, भारतासमोर नवे आव्हान

मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर इराणचे सर्वोच्च नेते Ali Khamenei यांच्या मृत्यूबाबत काही आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये आणि सोशल मीडियावर दावे केले जात आहेत. मात्र, या वृत्तांना अधिकृत पातळीवर पुष्टी मिळालेली नसल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे. अशा अपुष्ट दाव्यांमुळे जगभरात तणावाचे वातावरण निर्माण झाले असून विशेषतः शिया पंथीय मुस्लिम समाजात संतापाची लाट उसळल्याचे चित्र दिसत आहे. भारतासह अनेक देशांत निदर्शने झाली असून या घटनाक्रमामुळे जागतिक राजकारण, अर्थकारण आणि सुरक्षाव्यवस्थेवर दूरगामी परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

शिया पंथाशी असलेले नाते का महत्त्वाचे?

इस्लाम धर्मात सुन्नी आणि शिया असे दोन प्रमुख पंथ आहेत. जगातील बहुसंख्य मुस्लिम सुन्नी असले तरी Iran हा शिया बहुल देश आहे. इराणच्या इस्लामिक क्रांतीनंतर तेथे ‘विलायत-ए-फकीह’ या तत्त्वावर आधारित शासनप्रणाली अस्तित्वात आली, ज्यामध्ये सर्वोच्च धार्मिक नेत्याला सर्वोच्च राजकीय अधिकार असतो. खामेनेई हे केवळ राजकीय प्रमुख नव्हते, तर शिया पंथीयांसाठी ते एक प्रमुख धार्मिक मार्गदर्शक मानले जात होते. त्यामुळे त्यांच्या संदर्भातील कोणतीही घटना ही केवळ राजकीय न राहता धार्मिक भावना भडकवणारी ठरते.

शिया समुदायात ऐतिहासिकदृष्ट्या अन्याय आणि बलिदानाच्या कथांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे जर त्यांच्या सर्वोच्च धर्मगुरूंवर बाह्य शक्तीने हल्ला केल्याचा समज पसरला, तर तो भावनिक आणि धार्मिक संतापाचा मुद्दा ठरतो. याच पार्श्वभूमीवर विविध देशांत निदर्शने झाल्याचे दिसून आले आहे.

अमेरिकेवर आरोप आणि संघर्षाची तीव्रता

सोशल मीडियावर आणि काही राजकीय गटांकडून United Statesवर हल्ल्याचे आरोप करण्यात येत आहेत. इराण-अमेरिका संबंध मागील काही वर्षांपासून ताणलेले आहेत. आण्विक करार, निर्बंध, लष्करी कारवाया आणि मध्यपूर्वेतील प्रभाव या मुद्द्यांवरून दोन्ही देशांमध्ये वारंवार संघर्षाची ठिणगी पडत आली आहे. जर खामेनेई यांच्यावर हल्ला झाल्याची अधिकृत पुष्टी झाली, तर हा संघर्ष थेट युद्धाच्या उंबरठ्यावर पोहोचू शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.

यामध्ये Israelचाही संदर्भ वारंवार येत आहे. इराण आणि इस्रायल यांच्यातील वैर दीर्घकाळापासून आहे. त्यामुळे या संघर्षात अनेक प्रादेशिक शक्ती गुंतल्या जाण्याची शक्यता आहे.

IRGC आणि सामरिक हालचाली

इराणची लष्करी ताकद मोठ्या प्रमाणावर Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) वर अवलंबून आहे. या संघटनेने पर्शियन आखातातील सामरिक हालचाली वाढवल्याचे वृत्त आहे. होर्मूझ सामुद्रधुनी हा जागतिक तेलवाहतुकीचा महत्त्वाचा मार्ग आहे. जर इराणने हा मार्ग अडवण्याचा प्रयत्न केला, तर त्याचा परिणाम जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होणार हे निश्चित.

तेलदर वाढीचा थेट परिणाम

संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर कच्च्या तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढल्याचे दिसून आले आहे. पर्शियन आखातातून जगातील मोठ्या प्रमाणात तेलपुरवठा होतो. या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास पुरवठा कमी होतो आणि दर वाढतात. तेलदर वाढले की त्याचा थेट परिणाम भारतासारख्या आयात-आधारित अर्थव्यवस्थांवर होतो. पेट्रोल-डिझेल दरवाढ, महागाई, वाहतूक खर्च आणि औद्योगिक उत्पादनावर त्याचे परिणाम दिसू शकतात.

भारतातील प्रतिक्रिया आणि सुरक्षेची चिंता

भारतामध्ये शिया पंथीय लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणावर आहे. जम्मू-काश्मीर, उत्तर प्रदेश, दिल्ली, महाराष्ट्र या राज्यांत काही ठिकाणी निदर्शने झाल्याचे वृत्त आहे. आतापर्यंत बहुतांश आंदोलन शांततेत पार पडली असली तरी परिस्थिती बिघडू नये यासाठी प्रशासन सतर्क आहे.

दरम्यान, पंतप्रधान Narendra Modi यांच्या अध्यक्षतेखाली सुरक्षा विषयक उच्चस्तरीय बैठक झाल्याची माहिती आहे. पश्चिम आशियात सुमारे ९० लाख भारतीय वास्तव्यास आहेत. संघर्ष तीव्र झाल्यास त्यांची सुरक्षितता, स्थलांतर आणि आर्थिक परिणाम यावर सविस्तर चर्चा करण्यात आल्याचे सूत्रांचे म्हणणे आहे.

आंतरराष्ट्रीय आघाड्या आणि वाढता दबाव

या संघर्षात अमेरिका एकटी नाही. European Unionमधील काही देशांनी अमेरिकेला पाठिंबा दर्शविल्याची चर्चा आहे. दुसरीकडे, इराणलाही काही प्रादेशिक गटांचे सहानुभूतीपूर्ण समर्थन मिळत असल्याचे संकेत आहेत. त्यामुळे हा संघर्ष केवळ दोन देशांपुरता मर्यादित न राहता व्यापक क्षेत्रीय युद्धात रूपांतरित होण्याची भीती आहे.

अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष Donald Trump यांनीही इराणने अमेरिकेच्या अटी मान्य कराव्यात, अन्यथा कठोर कारवाईचा इशारा दिल्याचे वृत्त आहे. अशा विधानांमुळे राजनैतिक तोडग्याऐवजी तणाव अधिक वाढण्याची शक्यता वर्तवली जाते.

भारताने कोणती भूमिका घ्यावी?

भारताचे इराण, अमेरिका आणि इस्रायल या तिन्ही देशांशी धोरणात्मक संबंध आहेत. ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने इराण महत्त्वाचा भागीदार आहे, तर संरक्षण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात अमेरिका व इस्रायलशी भारताचे निकट संबंध आहेत. त्यामुळे भारतासाठी संतुलित आणि मुत्सद्दी भूमिका घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

तज्ञांच्या मते, भारताने ‘बघ्याची भूमिका’ न घेता संवाद आणि शांततेचे आवाहन करणे आवश्यक आहे. युद्धजन्य परिस्थितीत भारतीय नागरिकांची सुरक्षित सुटका, ऊर्जा पुरवठ्याचे पर्यायी स्रोत आणि महागाई नियंत्रणासाठी उपाययोजना यावर सरकारला तातडीने काम करावे लागेल.

पुढील चित्र काय?

सध्या खामेनेई यांच्या मृत्यूबाबत अधिकृत पुष्टी नसली तरी अशा दाव्यांमुळे निर्माण झालेला तणाव वास्तविक आहे. सोशल मीडियावरील अपुष्ट माहिती आणि भावनिक प्रतिक्रिया यामुळे परिस्थिती अधिक चिघळू शकते. त्यामुळे जबाबदार वृत्तांकन आणि अधिकृत माहितीवरच विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे.

जर संघर्ष आणखी वाढला, तर मध्यपूर्वेतील अस्थिरता जागतिक अर्थव्यवस्था, ऊर्जा बाजार आणि राजनैतिक समीकरणे बदलू शकते. भारतासाठी हा काळ सावध पावले टाकण्याचा आहे. शांती, संवाद आणि संतुलित परराष्ट्र धोरण याच माध्यमातून या गुंतागुंतीच्या परिस्थितीतून मार्ग काढता येईल.

एकंदरीत, खामेनेई यांच्याबाबतच्या दाव्यांनी शिया पंथीयांमध्ये संतापाची लाट उसळली असली तरी अधिकृत पुष्टी होईपर्यंत संयम बाळगणे आवश्यक आहे. मध्यपूर्वेतील प्रत्येक हालचाल जागतिक परिणाम घडवू शकते, आणि त्यामुळेच भारतासह संपूर्ण जगाचे लक्ष या घडामोडींवर खिळले आहे.

read also:https://ajinkyabharat.com/kutumbsah-dubait-adakala-popular-actors/