दररोज व्यायाम करूनही वजन वाढतंय? ‘या’ कारणांकडे दुर्लक्ष करू नका
वजन नियंत्रण हा आजच्या काळातील महत्त्वाचा आरोग्यविषयक विषय बनला आहे. वाढते वजन अनेक आजारांचे कारण ठरू शकते, त्यामुळे संतुलित जीवनशैली राखणे आवश्यक आहे. योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि पुरेशी झोप यामुळे शरीराचे वजन नियंत्रणात ठेवता येते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (World Health Organization) अहवालानुसार, स्थूलपणा हा अनेक गंभीर आजारांचा धोका वाढवू शकतो. जास्त तेलकट, साखरयुक्त आणि प्रक्रिया केलेले अन्न टाळणे गरजेचे आहे.
दररोज किमान 30 मिनिटे चालणे, योगा किंवा व्यायाम केल्यास मेटाबॉलिझम सुधारते आणि वजन संतुलित राहण्यास मदत होते. वजन कमी करण्यासाठी किंवा वाढ नियंत्रित करण्यासाठी अचानक कठोर आहार न घेता हळूहळू जीवनशैलीत बदल करणे अधिक फायदेशीर ठरते. मानसिक ताण, झोपेची कमतरता आणि चुकीच्या आहाराच्या सवयी यांचाही वजनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी संतुलित दिनचर्या पाळणे आवश्यक आहे.
World Health Organization च्या अहवालानुसार, शारीरिक हालचाल, संतुलित आहार आणि पुरेशी झोप या तीन घटकांचा आरोग्यावर मोठा प्रभाव पडतो. या तीन घटकांमध्ये असंतुलन झाल्यास वजन वाढण्याची समस्या निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे केवळ व्यायाम पुरेसा नसून संपूर्ण जीवनशैलीकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
व्यायाम करूनही वजन का वाढते?
अनेक लोकांना वाटते की व्यायाम सुरू केल्यानंतर लगेच वजन कमी होईल. परंतु प्रत्यक्षात शरीरात बदल होण्यासाठी काही काळ लागतो. सुरुवातीच्या टप्प्यात वजन कमी न होता कधी कधी वाढल्यासारखे दिसू शकते. यामागे अनेक शारीरिक आणि जैविक प्रक्रिया कार्यरत असतात.
शरीरात स्नायू आणि चरबी यांचे प्रमाण वेगवेगळे असते. स्नायू चरबीपेक्षा जड असतात. त्यामुळे व्यायाम सुरू केल्यानंतर स्नायूंची वाढ होत असल्यास वजन काट्यावर आकडा वाढलेला दिसू शकतो. मात्र याचा अर्थ शरीरातील चरबी वाढली आहे असा होत नाही.
स्नायू वाढणे हे देखील कारण असू शकते
नियमित व्यायाम सुरू केल्यानंतर शरीर नवीन दिनचर्येशी जुळवून घेते. विशेषतः वजन प्रशिक्षण किंवा स्ट्रेंथ ट्रेनिंग केल्यास स्नायूंची वाढ होते. स्नायू चरबीपेक्षा जास्त कॅलरी जाळण्यास मदत करतात. त्यामुळे दीर्घकालीन दृष्टीने स्नायू वाढणे फायदेशीर ठरते.
तज्ज्ञांच्या मते, व्यायाम सुरू केल्यानंतर शरीरात पाण्याचे प्रमाण थोडे वाढू शकते. स्नायूंमध्ये सूज किंवा पाणी साठल्यामुळे तात्पुरते वजन वाढल्यासारखे वाटू शकते. ही स्थिती काही आठवड्यांत सामान्य होते.
आहारातील चुका – वजन वाढण्याचे मोठे कारण
व्यायाम करत असतानाही आहाराकडे दुर्लक्ष केल्यास वजन वाढू शकते. अनेक लोक व्यायामानंतर जास्त कॅलरी असलेले पदार्थ खातात. जंक फूड, साखरयुक्त पेये आणि प्रक्रिया केलेले अन्न वजन वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकते.
व्यायाम केल्यानंतर भूक लागणे स्वाभाविक आहे. मात्र त्यावेळी असंतुलित आहार घेतल्यास व्यायामाचा फायदा कमी होतो. शरीरासाठी प्रथिने, फायबर, जीवनसत्त्वे आणि आवश्यक खनिजे असलेला आहार घेणे गरजेचे आहे.
दिवसा कमी आणि रात्री जास्त खाण्याची सवय देखील आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते. रात्री जास्त कॅलरी घेतल्यास शरीर त्या ऊर्जेचा योग्य वापर करू शकत नाही.
झोपेची कमतरता आणि वजन वाढ
पुरेशी झोप न मिळाल्यास वजन वाढण्याची शक्यता असते. तज्ज्ञांच्या मते, दररोज किमान 7 ते 9 तास झोप आवश्यक आहे.
झोपेचा अभाव शरीरातील हार्मोनल संतुलन बिघडवतो. भूक नियंत्रित करणारे हार्मोन्स असंतुलित झाल्यास जास्त खाण्याची इच्छा निर्माण होते. थकवा वाढल्यामुळे व्यायाम करण्याची इच्छाही कमी होऊ शकते.
चुकीचा व्यायाम प्रकार
केवळ जिममध्ये जाणे पुरेसे नसते. योग्य प्रकारचा व्यायाम निवडणेही महत्त्वाचे आहे. अनेक लोक फक्त चालणे किंवा हलका व्यायाम करतात, परंतु वजन कमी करण्यासाठी कार्डिओ व्यायाम आणि स्ट्रेंथ ट्रेनिंग दोन्ही आवश्यक असते.
कार्डिओ व्यायामामुळे हृदयाचे आरोग्य सुधारते आणि कॅलरी जाळण्याची प्रक्रिया वेगवान होते. स्ट्रेंथ ट्रेनिंगमुळे स्नायू मजबूत होतात आणि शरीराचा मेटाबॉलिझम वाढतो.
ताण-तणावाचा परिणाम
मानसिक ताण देखील वजन वाढवण्यामागील एक कारण असू शकते. ताणामुळे शरीरात कोर्टिसोल हार्मोनचे प्रमाण वाढते. त्यामुळे भूक वाढू शकते आणि जास्त खाण्याची सवय लागते.
आजच्या धकाधकीच्या जीवनात कामाचा ताण, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि सामाजिक दबाव यामुळे मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे नियमित योगा किंवा ध्यान करण्याचा सल्ला तज्ज्ञ देतात.
शरीरातील हार्मोनल बदल
काही वेळा हार्मोनल असंतुलनामुळे देखील वजन वाढू शकते. विशेषतः थायरॉईड समस्येमुळे मेटाबॉलिझम मंदावतो. अशा परिस्थितीत वैद्यकीय तपासणी करणे आवश्यक आहे.
पाणी पिण्याचे महत्त्व
पुरेसे पाणी न पिल्यास शरीरातील चयापचय क्रिया मंदावू शकते. दररोज किमान 2 ते 3 लिटर पाणी पिण्याचा सल्ला दिला जातो.
पाणी शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यास मदत करते आणि पचनक्रिया सुधारते.
व्यायाम करताना घ्यावयाची काळजी
व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी वॉर्मअप करणे आवश्यक आहे. अचानक जड व्यायाम सुरू केल्यास शरीरावर ताण येऊ शकतो.
योग्य प्रशिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली व्यायाम करणे फायदेशीर ठरते. विशेषतः नवीन व्यायाम सुरू करणाऱ्यांनी हळूहळू व्यायामाची तीव्रता वाढवावी.
महिलांमध्ये आणि पुरुषांमध्ये वजन वाढीची कारणे
महिलांमध्ये हार्मोनल बदल, गर्भधारणा किंवा मासिक पाळीशी संबंधित बदलांमुळे वजनात फरक दिसू शकतो. पुरुषांमध्ये आहाराच्या सवयी, मद्यपान किंवा ताणतणाव यामुळे वजन वाढू शकते.
जीवनशैली बदलण्याची गरज
वजन नियंत्रणासाठी केवळ व्यायाम पुरेसा नाही. संतुलित आहार, पुरेशी झोप, मानसिक शांतता आणि नियमित शारीरिक हालचाल आवश्यक आहे.
प्रक्रिया केलेले अन्न, जास्त साखर आणि तेलकट पदार्थ टाळणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक अन्नावर भर दिल्यास शरीर निरोगी राहू शकते
दररोज व्यायाम करूनही वजन वाढत असेल तर घाबरण्याची गरज नाही. शरीरातील स्नायू वाढ, पाणी साठणे, चुकीचा आहार, झोपेची कमतरता आणि ताणतणाव अशी अनेक कारणे असू शकतात.
आरोग्य तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार व्यायाम आणि आहाराचे नियोजन केल्यास वजन नियंत्रित ठेवणे शक्य आहे. नियमित आरोग्य तपासणी, संतुलित जीवनशैली आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यामुळे दीर्घकालीन आरोग्य लाभ मिळू शकतो.
