बांगलादेशात युएन कबरी खोदकाम: शेख हसीना यांच्या अडचणी वाढण्याची शक्यता
बांगलादेशामध्ये राजकीय वातावरण सध्या अतिशय तणावपूर्ण आहे. सत्तापालटानंतर मोहम्मद युनुस यांच्या नेतृत्वाखालील अंतरिम सरकार सत्तेवर आले असून, या सरकारने माजी पंतप्रधान शेख हसीना यांच्यावर गंभीर आरोप नोंदवले आहेत. शेख हसीना यांच्या कार्यकाळात गुपचूपपणे शेकडो लोकांचा ठार करण्यात आल्याचा दावा सरकारकडून करण्यात आला आहे. यामुळे बांगलादेशात एक ऐतिहासिक आणि संवेदनशील प्रक्रिया सुरु झाली आहे—जुन्या कबरींचे खोदकाम करून फोरेन्सिक अहवाल तयार करणे.
ढाकातील रायरबाजार कब्रस्थानातून सुरुवात
युनुस यांच्या अंतरिम सरकारने ढाकातील रायरबाजार कब्रस्थानातून ही प्रक्रिया सुरु केली आहे. स्थानिक प्रशासनानुसार, या कबरीतील मृतदेहांचे हाडांचे नमुने गोळा करून त्यांचे फोरेन्सिक रिपोर्ट तयार केले जाणार आहे. हा अहवाल तयार झाल्यानंतर तो सरकारकडे सादर केला जाईल. जर ही प्रक्रिया यशस्वी झाली, तर शेख हसीना यांच्या राजकीय अडचणीत अधिक वाढ होऊ शकते, असा अंदाज तज्ज्ञांनी वर्तवला आहे.
आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांचा सल्ला
फोरेन्सिक अहवाल तयार करण्यासाठी अर्जेंटिनाच्या तज्ज्ञ लुईस फोंडेब्रायडर यांचा सल्ला घेतला गेला आहे. लुईस यांना याआधी अनेक देशांत अशीच संवेदनशील कामगिरी यशस्वी केली आहे. ढाकातील खोदकाम प्रक्रियेत चार मेडिकल कॉलेजच्या फोरेन्सिक तज्ज्ञांची विशेष टीम तयार करण्यात आली आहे. लुईस या चार टीमचे मॉनिटरिंग करत आहेत आणि संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिती OHCHR सोबत करारांतर्गत मदत करत आहेत.
फोंडेब्रायडर यांनी पत्रकारांशी बोलताना सांगितले की, ही प्रक्रिया अत्यंत जटील आहे. मृतदेहांची ओळख सहज शक्य नाही, कारण हाडे पूर्णपणे विघटीत झालेली असू शकतात. तरीही, त्यांच्या सांगण्यानुसार लोकांची ओळख पटवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले जातील. यासाठी काही काळ लागू शकतो, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
धार्मिक रितीरिवाजांचे पालन
बांगलादेश सरकारने सांगितले आहे की, खोदून बाहेर काढलेल्या मृतदेहांना पुन्हा धार्मिक रितीरिवाजानुसार, त्यांच्या कुटुंबियांच्या इच्छेनुसार दफन केले जाईल. यामध्ये आंतरराष्ट्रीय नियमांचे पालन केले जाणार असल्याचेही प्रशासनाने जाहीर केले. या प्रक्रियेत धार्मिक संवेदनशीलतेचे विशेष लक्ष ठेवले जाईल, असे कबुल केले आहे.
का होत आहे कबरींचे खोदकाम?
अंतरिम सरकारच्या मते, शेख हसीना यांच्या कार्यकाळात अनेक लोकांना गुपचूप ठार केले गेले होते. या मृतदेहांना सामूहिक कबरीत दफन करण्यात आले होते. या प्रक्रियेअंतर्गत आतापर्यंत ज्या कबरींचे खोदकाम झाले आहे, त्या स्थानिक प्रशासनानुसार १४० लोकांचा समावेश आहे. ही संख्या फक्त रायरबाजार कब्रस्थानापुरती मर्यादित नाही; बांगलादेशातील इतर भागांतही अशाच प्रकारच्या सामूहिक कबरींचे संशोधन केले जात आहे.
अंतरिम सरकारने दावा केला आहे की हसीना यांच्या कार्यकाळात पोलिस आणि सैन्याच्या मदतीने एकूण १४०० लोकांचा ठार झाला. या हत्यांच्या प्रकरणात शेख हसीना दोषी ठरल्या आहेत आणि या प्रकरणात त्यांचा खटला चालवला जात आहे. हसीना २००८ ते २०२४ पर्यंत बांगलादेशच्या पंतप्रधान पदावर होत्या आणि या काळात झालेल्या मानवाधिकार उल्लंघनाची दखल घेतली जात आहे.
युएनचा सहभाग
युएनने या खोदकाम प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेतला आहे. संयुक्त राष्ट्राच्या माध्यमातून फोरेन्सिक तज्ज्ञांची मदत घेतली जात आहे. याचा उद्देश प्रामाणिक अहवाल तयार करणे आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रक्रिया पारदर्शक ठेवणे हा आहे. युनुस यांच्या अंतरिम सरकारने युएनच्या मदतीने फोरेन्सिक अहवाल तयार करून सरकारकडे सादर करण्याचे काम सुरु केले आहे. या अहवालानुसार पुढील कायदेशीर कारवाई निश्चित केली जाईल.
शेख हसीना आणि राजकीय परिणाम
या प्रक्रियेमुळे शेख हसीना यांच्या राजकीय भविष्यात मोठा परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. जर फोरेन्सिक अहवालात गंभीर निष्कर्ष आले, तर हसीना यांच्या राजकीय कारकिर्दीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. बांगलादेशातील राजकीय वातावरणही या कारणास्तव तणावपूर्ण झाले आहे. सरकारच्या या प्रक्रियेमुळे देशातील राजकीय घडामोडींवर तसेच आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
स्थानिक व आंतरराष्ट्रीय प्रतिक्रिया
स्थानिक मीडियाचे रिपोर्ट्स सांगतात की, या खोदकाम प्रक्रियेमुळे ढाका परिसरातील नागरिकांमध्ये चिंता पसरली आहे. काही स्थानिक लोकांनी या प्रक्रियेला विरोध दर्शवला आहे, तर काही लोकांनी याला न्याय्य प्रक्रिया मानले आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही याची चर्चा सुरू झाली आहे. मानवाधिकार संघटना आणि संयुक्त राष्ट्र यांची नजर या प्रक्रियेकडे लागली आहे. यामुळे बांगलादेशच्या राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीवर अधिक लक्ष केंद्रित केले गेले आहे.
बांगलादेशात युएनच्या मदतीने सुरू केलेले कबरी खोदकामाचे काम अत्यंत संवेदनशील आणि जटील आहे. शेख हसीना यांच्या कार्यकाळातील कथित मानवाधिकार उल्लंघनाचे पुरावे गोळा करणे आणि त्यावर फोरेन्सिक अहवाल तयार करणे हा या प्रक्रियेचा मुख्य उद्देश आहे. यामुळे बांगलादेशातील राजकीय वातावरण अधिक तणावपूर्ण बनले आहे, तसेच आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही याचा मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. या प्रक्रियेत युएनच्या तज्ज्ञांचा सहभाग, आंतरराष्ट्रीय नियमांचे पालन, आणि धार्मिक रितीरिवाजाचे पालन यावर विशेष लक्ष देण्यात आले आहे. आगामी काळात तयार होणाऱ्या अहवालावरून शेख हसीना यांच्या राजकीय भविष्यात मोठा परिणाम होऊ शकतो, आणि बांगलादेशातील राजकारणावर याचा खोलवर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
