Forensic Experts Investigation Process :दिल्ली स्फोटानंतर फॉरेन्सिक तज्ज्ञांनी घटनास्थळी कसे काम केले? पुरावे कसे गोळा केले जातात, तपास कसा सुरू होतो आणि वैज्ञानिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून सत्य कसे उघड केले जाते, जाणून घ्या या सविस्तर एक्स्प्लेनरमध्ये.
Explainer: फॉरेन्सिक एक्सपर्ट काय करतात? बलात्कारापासून ते स्फोट, खूनपर्यंत पुरावे कसे शोधले जातात?
दिल्लीच्या लाल किल्ल्याजवळ 10 नोव्हेंबर रोजी झालेल्या भीषण स्फोटाने (Delhi Blast) देशभरात खळबळ उडवली. i20 कारच्या माध्यमातून घडवलेल्या या स्फोटात 13 लोकांचा मृत्यू झाला. घटनेनंतर सर्वात आधी घटनास्थळी पोहोचले ते फॉरेन्सिक एक्सपर्ट (Forensic Experts). त्यांच्या कामाशिवाय तपासाची दिशा ठरूच शकत नाही. मग हे तज्ज्ञ नेमके काय करतात? पुरावे कसे शोधतात आणि वैज्ञानिक तपासणी कशी केली जाते? चला जाणून घेऊया याविषयी सविस्तर…
घटनास्थळी फॉरेन्सिक एक्सपर्टचे पहिले काम काय असते?
जेव्हा कोणत्याही गुन्ह्याची — मग तो खून, बलात्कार, स्फोट किंवा अपघात असो — घटना घडते, तेव्हा फॉरेन्सिक एक्सपर्ट घटनास्थळी सर्वप्रथम पुरावा सुरक्षित ठेवणे आणि नोंद घेणे हे काम करतात.
Related News
संसदेच्या प्रवेशद्वारावर तांत्रिक गडबडीमुळे सुरक्षा घाबराट; बूम बॅरियर खाली पडले
कल्याणमध्ये फिल्मी स्टाईल लूट! ‘आम्ही पोलीस आहोत’ म्हणत 5 लाखांची बॅग पळवली
Nashik 400 Crore Robbery : घडले धक्कादायक वळण, CID तपासात होणार मोठे खुलासे
गोंदा तालुक्यात भीषण अपघात; एकाच कुटुंबातील तिघांचा जागीच मृत्यू
बीड: सासरच्या छळामुळे विवाहितेने टोकाचं पाऊल उचललं, पतीने दिली धमकी
दारूच्या नशेत 36 वर्षीय मुलाने 65 वर्षीय आईचा प्राण घेतला – समाज हादरला
धक्कादायक खुलासा! Pawan Singh शोच्या नावावर 14 लाखांची मोठी फसवणूक
धुळे : शिरपूर तालुक्यात आईने 2 मुलांसह विष प्राशन केले; एकाच वेळी मृत्यू
Nandurbar Crime 2026: धक्कादायक! शिक्षकानेच विद्यार्थिनीला पळवून नेले; अटकेनंतर मोठा खुलासा
Valentine Murder Case 2026: धक्कादायक खुलासा ! CA नवऱ्याने गर्भवती पत्नीची हत्या; दरोड्याचा बनाव 18 तासांत उघड
मूर्तिजापूरमध्ये बेपत्ता इसमाचा कुजलेल्या अवस्थेतील मृतदेह सापडला
दिल्ली फॉरेन्सिक प्रयोगशाळेच्या स्फोटक विभागातील तज्ज्ञांनी पोलिसांबरोबर केवळ अर्ध्या तासात घटनास्थळाला भेट दिली. त्यांचे काम म्हणजे —
घटनास्थळाची वैज्ञानिक तपासणी
स्फोटाचे कारण शोधणे
महत्त्वाचे नमुने गोळा करणे
आणि गुन्ह्यात सामील असलेल्या व्यक्तींची वैज्ञानिक ओळख करणे
जोपर्यंत हे तज्ज्ञ तपास सुरू करत नाहीत, तोपर्यंत पोलिसही घटनास्थळी काही हलवू शकत नाहीत. कारण प्रत्येक कणात पुरावा दडलेला असतो.
फॉरेन्सिक एक्सपर्टचे काम का इतके आव्हानात्मक असते?
फॉरेन्सिक तपासणी ही अचूकता आणि संयम या दोन गोष्टींवर आधारित असते. स्फोटासारख्या घटनांमध्ये सर्व वस्तू नष्ट झालेल्या असतात — धूर, जळलेले अवशेष, वितळलेली धातू, आणि मलबा.
या सर्व गोंधळातून पुरावा शोधणे म्हणजे शेकडो कोड्यांचे उत्तर शोधण्यासारखे असते.
तज्ज्ञांना हे समजून घ्यावे लागते की —
स्फोटाची तीव्रता किती होती?
कोणते स्फोटक वापरले गेले?
त्याची रासायनिक रचना काय होती?
स्फोट नियोजित होता की अपघात?
हे सर्व वैज्ञानिक विश्लेषणाच्या आधारे ठरवले जाते.
Forensic Experts टीममध्ये कोण असतात?
एक चांगली फॉरेन्सिक टीम विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी बनलेली असते. प्रत्येकाचा विशिष्ट हेतू आणि भूमिका असते.
फॉरेन्सिक एक्सप्लोसिव्ह्स तज्ज्ञ:
स्फोटक अवशेषांचे रासायनिक विश्लेषण करतात.
स्फोटकाची तीव्रता आणि स्रोत शोधतात.
स्फोट स्थळ तपासकर्ता:
घटनास्थळ सील करतो.
मलबे, बारूद, धातूचे तुकडे, सर्किट बोर्ड इत्यादी गोळा करतो.
स्फोट पॅटर्न विश्लेषक:
स्फोटाची दिशा आणि पद्धत अभ्यासतो.
नियोजित की आकस्मिक स्फोट हे ठरवतो.
फॉरेन्सिक केमिस्ट:
नमुन्यांमधील रासायनिक घटक तपासतो.
कोणते स्फोटक वापरले गेले हे ठरवतो.
फॉरेन्सिक फायर आणि स्फोट तज्ज्ञ:
आग आणि स्फोटाची उत्पत्ती व कारणांचा अभ्यास करतो.
इलेक्ट्रॉनिक फॉरेन्सिक विश्लेषक:
सर्किट बोर्ड, टायमर, मोबाइल यंत्रणेची तपासणी करतो.
मायक्रो-विश्लेषक व फिजिकल तज्ज्ञ:
सूक्ष्म अवशेष, धातूच्या तुकड्यांचा अभ्यास करून स्फोटाशी संबंध जोडतो.
Forensic Experts स्फोट कसा झाला हे कसे शोधतात?
स्फोटानंतर घटनास्थळी सापडलेली प्रत्येक वस्तू तपासली जाते —
कारचे तुकडे
सर्किट बोर्ड
धातूचे अवशेष
जळालेली वायर
कार्बन पावडर
जर टायमर, रिमोट कंट्रोल, किंवा बॅटरी कनेक्शन सापडले तर तो नियोजित स्फोट असल्याची शक्यता वाढते.
दिल्ली स्फोटाच्या घटनास्थळी मात्र कोणतेही इलेक्ट्रॉनिक टायमर सापडले नाही, म्हणून तो हाताने किंवा अन्य पद्धतीने झाल्याचा संशय आहे.
कोणत्या प्रकारच्या चाचण्या केल्या जातात?
Forensic Experts आधुनिक वैज्ञानिक पद्धतींचा वापर करून स्फोटाच्या नमुन्यांची चाचणी करतात.
प्रमुख चाचण्या:
FTIR (Fourier Transform Infrared Spectroscopy):
– स्फोटक नमुने इन्फ्रारेड प्रकाशासोबत कसे प्रतिक्रिया देतात हे तपासते.ATR-FTIR (Attenuated Total Reflectance):
– नमुन्याच्या रासायनिक संरचनेचे सखोल विश्लेषण करते.
या चाचण्यांमुळे हे निश्चित होते की स्फोटकात कोणते रसायन होते, त्यांची मात्रा किती होती आणि स्फोटाची तीव्रता किती असावी.
आग आणि नुकसानाचा अभ्यास
स्फोटांमध्ये आग हा नेहमीच घटक असतो. त्यामुळे फॉरेन्सिक टीम हेही तपासते की —
आग कशी पसरली?
किती अंतरापर्यंत गेली?
किती नुकसान झाले?
यामुळे तज्ज्ञ ठरवतात की स्फोट हा अपघाताने झाला की जाणूनबुजून घडवला गेला.
दिल्ली स्फोटातील तपास आणि अहवाल
दिल्ली स्फोटाच्या प्रकरणात 42 नमुने (Samples) गोळा केले गेले आहेत. यात धातूचे तुकडे, स्फोटक अवशेष, कार्बन डिपॉझिट्स आणि DNA सॅम्पल्स आहेत.
या सर्व नमुन्यांची तपासणी सध्या भारतातील प्रमुख फॉरेन्सिक लॅबमध्ये —
दिल्ली FSL,
सीबीआय फॉरेन्सिक लॅब,
तसेच DRDO संबंधित प्रयोगशाळांमध्ये — सुरू आहे.
सामान्यतः अशा तपासणीचे अहवाल 3 ते 7 दिवसांत येतात, परंतु अत्यंत जटिल चाचण्या असल्यास वेळ वाढू शकतो.
परदेशी लॅबमध्येही नमुने जातात का?
Forensic Experts बहुतेक प्रकरणांमध्ये तपास भारतातच होतो. मात्र, जर एखाद्या अत्याधुनिक उपकरणाची गरज भासली किंवा रासायनिक नमुन्यांचे विशेष विश्लेषण आवश्यक असेल, तर काही नमुने परदेशी फॉरेन्सिक लॅबला पाठवले जातात.
Forensic Experts हे खऱ्या अर्थाने न्यायव्यवस्थेचे वैज्ञानिक खांब आहेत. ते गुन्ह्याच्या घटनास्थळी शांतपणे, शास्त्रीय पद्धतीने काम करतात.
त्यांच्या तपासामुळेच खरे दोषी पकडले जातात आणि निर्दोषांना न्याय मिळतो.
स्फोट असो, खून असो वा बलात्कार — फॉरेन्सिक तपासाशिवाय कोणतेही प्रकरण पूर्ण होऊ शकत नाही. विज्ञानाच्या साहाय्याने ते प्रत्येक पुरावा बोलता करतात आणि गुन्ह्याची खरी कथा सांगतात.
read also : https://ajinkyabharat.com/festival-under-tribal-pride-day-in-nagpur-from-15th-to-17th-november/
