सापाला त्रास देणारा माणूस खरोखरच त्याच्या लक्षात राहतो का? विज्ञानाने दिलं स्पष्ट उत्तर
भारतीय समाजात सापांबद्दल अनेक समज-गैरसमज पिढ्यानपिढ्या सांगितले जात आहेत. ग्रामीण भागापासून ते शहरांपर्यंत एक गोष्ट विशेषतः प्रचलित आहे, ती म्हणजे साप बदला घेतो. एखाद्या व्यक्तीने सापाला मारले किंवा त्याला त्रास दिला, तर तो साप किंवा त्याचा जोडीदार त्या व्यक्तीचा चेहरा लक्षात ठेवतो आणि संधी मिळताच त्याचा सूड उगवतो, अशी धारणा अनेकांच्या मनात आजही दृढ आहे. चित्रपट, मालिका आणि लोककथांमधून या समजुतीला अधिक बळ मिळाले आहे.
परंतु आधुनिक विज्ञान, प्राणीशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स या सर्व क्षेत्रांतील संशोधनांनी या विषयावर वेगळेच वास्तव समोर आणले आहे. वैज्ञानिकांच्या मते साप बदला घेत नाही, तसेच तो एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा लक्षात ठेवण्याइतकी मेंदूची क्षमता देखील बाळगत नाही.
Related News
मोठा बदल! ‘सखा माझा पांडुरंग’ मालिकेत 8 वर्षांचा लीप, आता संत सखुबाईंच्या भूमिकेत सान्वी जांबेकर
6 दिवसांपासून बेपत्ता तरुणीचा थरारक शोध; रहस्यमय तलावाजवळ मोठा सुगावा मिळण्याची शक्यता
मानसशास्त्र सांगते: मोकळ्या वेळातील सवयी सांगतात तुमचे खरे स्वरूप
Delhi Fire : 21 जणांचा दुर्दैवी मृत्यू, शेवटच्या क्षणापर्यंत एकमेकांच्या मिठीत राहिलेल्या जोडप्याची हृदयद्रावक कहाणी
59 व्या वर्षीही Madhuri Dixit चा जलवा कायम; डेनिम साडीतील लूकने वेधले लक्ष
5 जूनला धुमाकूळ! भाऊ कदम-गौतमी पाटीलची दमदार जोडी, दादा कोंडकेंच्या सुपरहिट गाण्याचा भन्नाट रिमेक
कॅनडात भारतीय महोत्सवावरून 7 मोठे वाद; रस्त्यावरच्या डान्सने संतापाची लाट
शिल्पा शिंदेवर हिना खान भडकली, ‘हे अत्यंत लज्जास्पद’ म्हणत केली जोरदार टीका ; 10 वर्षांनंतरचा खुलासा!
सिंधुदुर्ग–गोवा जलवाहतूक प्रकल्पाला वेग; चिपी विमानतळाशी थेट कनेक्टिव्हिटीचा मोठा प्लॅन!
मुकेश अंबानी तिसऱ्या स्थानावर; 92.8 अब्ज डॉलर संपत्तीसह झांग यिमिंगची दमदार झेप
दिल्लीतील भीषण हॉटेल आगीत 21 जणांचा मृत्यू; CA विवेक अग्रवाल यांच्या कुटुंबातील 8 जणांचा दुर्दैवी अंत
सापाच्या सूडाची कथा नेमकी कुठून आली?
भारतातील अनेक भागांमध्ये अशी कथा ऐकायला मिळते की, जर एखाद्या व्यक्तीने साप मारला तर त्याचा जोडीदार त्या व्यक्तीला शोधत येतो. काही ठिकाणी तर मृत सापाच्या डोळ्यात मारेकऱ्याचा फोटो साठतो आणि दुसरा साप तो फोटो पाहून बदला घेतो, अशीही समजूत आहे.
या कथा वर्षानुवर्षे लोकपरंपरेतून पुढे सरकत राहिल्या. मात्र त्यामागे कोणताही वैज्ञानिक आधार नसल्याचे संशोधक सांगतात.
सापाचा मेंदू किती विकसित असतो?
साप हा पृथ्वीवरील अत्यंत यशस्वी सरपटणारा प्राणी असला तरी त्याच्या मेंदूची रचना तुलनेने साधी असते. मानव, माकड, कुत्रे किंवा हत्ती यांसारख्या प्राण्यांमध्ये जटिल आठवणी साठवणे, चेहरे ओळखणे आणि भावनिक प्रतिक्रिया निर्माण करणे यासाठी मेंदूतील विशिष्ट भाग कार्यरत असतात.
मानवामध्ये ‘निओकॉर्टेक्स’ हा भाग अत्यंत विकसित आहे. हा भाग स्मरणशक्ती, विश्लेषण, निर्णयक्षमता आणि चेहरे ओळखण्याचे कार्य करतो. सापांमध्ये मात्र असा विकसित निओकॉर्टेक्स नसतो.
त्यामुळे साप एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा लक्षात ठेवून वर्षानुवर्षे त्याचा पाठलाग करतो, हा दावा वैज्ञानिकदृष्ट्या अशक्य मानला जातो.
साप माणसाला ओळखतो का?
साप काही प्रमाणात वातावरणातील बदल, वास, उष्णता आणि हालचाली ओळखू शकतो. परंतु तो माणसाला चेहऱ्यावरून ओळखत नाही.
वैज्ञानिकांच्या मते सापाची जगण्याची प्राथमिक उद्दिष्टे तीनच असतात:
- शिकार शोधणे
- स्वतःचे संरक्षण करणे
- प्रजनन करणे
याशिवाय सूड, द्वेष, प्रेम, मत्सर किंवा बदला यांसारख्या मानवी भावना सापांमध्ये आढळत नाहीत.
डोळ्यात फोटो साठण्याचा दावा कितपत खरा?
सापांच्या संदर्भातील सर्वात लोकप्रिय अंधश्रद्धांपैकी ही एक आहे. अनेकांना वाटते की साप मरण्यापूर्वी त्याच्या मारेकऱ्याचा फोटो डोळ्यात साठवून ठेवतो.वास्तविक पाहता सापाचे डोळे कॅमेऱ्यासारखे काम करत नाहीत. डोळे फक्त प्रकाश ग्रहण करून मेंदूकडे संदेश पाठवतात. कोणतीही प्रतिमा डोळ्यात कायमस्वरूपी साठवली जात नाही.
साप मृत झाल्यानंतर त्याच्या शरीरातील सर्व जैविक प्रक्रिया थांबतात. त्यामुळे डोळ्यातील कोणतीही माहिती जतन होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.म्हणूनच “सापाच्या डोळ्यात फोटो दिसतो” हा दावा पूर्णपणे अंधश्रद्धेवर आधारित असल्याचे विज्ञान सांगते.
मग दुसरा साप त्याच ठिकाणी का येतो?
हा प्रश्न अनेकांना पडतो. जर साप बदला घेत नसेल, तर एखादा साप मारल्यानंतर त्याच ठिकाणी दुसरा साप का दिसतो?
याचे उत्तर विज्ञान ‘फेरमोन्स’मध्ये शोधते.
फेरमोन्स म्हणजे काय?
फेरमोन्स ही रासायनिक संयुगे असतात. अनेक प्राणी एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी फेरमोन्सचा वापर करतात.जेव्हा एखादा साप घाबरतो, जखमी होतो किंवा मृत्यूच्या अवस्थेत असतो, तेव्हा त्याच्या शरीरातून विशिष्ट रासायनिक गंध बाहेर पडतात.हे गंध आसपासच्या परिसरात पसरतात आणि इतर सापांपर्यंत पोहोचतात.
सापाची वास घेण्याची क्षमता किती प्रभावी असते?
सापाची जीभ सतत बाहेर-आत होताना आपण पाहतो. अनेकांना वाटते की तो जीभ दाखवत असतो, पण प्रत्यक्षात तो वास गोळा करत असतो.साप हवेत असलेले सूक्ष्म रासायनिक कण जीभेवर जमा करतो. त्यानंतर हे कण तोंडाच्या वरच्या भागात असलेल्या ‘जॅकोबसन ऑर्गन’मध्ये पोहोचतात.हे विशेष संवेदन अंग सापाला आसपासच्या वातावरणातील गंध अचूकपणे ओळखण्यास मदत करते.याच कारणामुळे दूरवर असलेला दुसरा साप त्या भागात पोहोचू शकतो.
बदला नाही, तर नैसर्गिक आकर्षण
जेव्हा दुसरा साप त्या ठिकाणी येतो, तेव्हा लोकांना वाटते की तो बदला घेण्यासाठी आला आहे. प्रत्यक्षात तो फेरमोन्सच्या आकर्षणामुळे किंवा त्या भागातील नैसर्गिक अधिवासामुळे तेथे पोहोचलेला असतो.यामध्ये कोणत्याही प्रकारची भावना किंवा सूडाची मानसिकता नसते.
साप हल्ला का करतो?
साप साधारणपणे माणसांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतो. बहुतेक साप विनाकारण हल्ला करत नाहीत.
खालील परिस्थितींमध्ये साप चावू शकतो:
- स्वतःला धोका वाटल्यास
- पायाखाली आल्यास
- अचानक स्पर्श झाल्यास
- पकडण्याचा प्रयत्न केल्यास
- अडकून पडल्यास
म्हणूनच सापाचा चावा हा बहुतांश वेळा स्वसंरक्षणासाठी असतो.
साप पर्यावरणासाठी का महत्त्वाचा आहे?
साप हे परिसंस्थेतील अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत. ते उंदीर आणि इतर हानिकारक प्राण्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवतात.
जर साप नसतील तर:
- उंदरांची संख्या वाढेल
- शेतीचे नुकसान होईल
- रोगांचा प्रसार वाढू शकतो
- अन्नसाखळी विस्कळीत होऊ शकते
त्यामुळे साप निसर्गाच्या संतुलनासाठी अत्यावश्यक आहेत.
साप दिसल्यास काय करावे?
तज्ज्ञांच्या मते साप दिसल्यास खालील गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:
- घाबरू नका
- सापाला मारण्याचा प्रयत्न करू नका
- सुरक्षित अंतर ठेवा
- मुलांना दूर ठेवा
- प्रशिक्षित सर्पमित्रांना संपर्क करा
- स्वतः पकडण्याचा प्रयत्न करू नका
अंधश्रद्धेपेक्षा विज्ञानाचा स्वीकार आवश्यक
आजही सापांबद्दल अनेक चुकीच्या समजुती समाजात प्रचलित आहेत. या गैरसमजांमुळे अनेक निरुपद्रवी साप मारले जातात. प्रत्यक्षात साप बदला घेत नाही, माणसाचा चेहरा लक्षात ठेवत नाही आणि डोळ्यात फोटो साठवत नाही.दुसरा साप त्याच ठिकाणी दिसण्यामागे फेरमोन्स आणि नैसर्गिक वर्तन कारणीभूत असते. आधुनिक विज्ञानाने या सर्व गोष्टी स्पष्ट केल्या आहेत.
म्हणून सापांविषयी भीती आणि अंधश्रद्धा बाळगण्याऐवजी वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारणे गरजेचे आहे. साप हे निसर्गाचे महत्त्वाचे घटक असून त्यांचे संरक्षण करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. विज्ञानावर आधारित माहिती समाजापर्यंत पोहोचल्यास सापांविषयीचे अनेक गैरसमज दूर होऊ शकतात आणि मानव व वन्यजीव यांच्यातील सहअस्तित्व अधिक मजबूत होऊ शकते.
