स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुज बंद; तरी भारतासाठी ‘गुड न्यूज’? केप ऑफ गुड होप मार्गाने पर्याय तयार

मध्यपूर्वेतील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर Strait of हॉर्मुज या महत्त्वाच्या समुद्री मार्गावर इराणने निर्बंध आणल्याने जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. या मार्गावरून होणारी तेलवाहतूक अडथळ्यात आल्याने अमेरिका आणि इस्रायलवर दबाव वाढल्याचे चित्र आहे. मात्र, या संकटात भारतासह अनेक देशांसाठी एक पर्यायी मार्ग पुढे आला असून तो म्हणजे Cape of Good Hope.

हॉर्मुजचे महत्त्व आणि सध्याची परिस्थिती

Strait of Hormuz हा जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेलवाहतुकीचा मार्ग मानला जातो. फारसची खाडी आणि ओमान खाडी यांना जोडणारा हा अरुंद समुद्री मार्ग जागतिक ऊर्जा पुरवठ्याचा कणा आहे.

• जगातील सुमारे 30 टक्के तेल पुरवठा या मार्गावरून होतो
• दररोज 150 हून अधिक जहाजांची ये-जा होते

सध्या इराणने या मार्गावर नियंत्रण वाढवले असून, केवळ त्यांच्या संमतीनेच जहाजांना प्रवेश दिला जात आहे. त्यामुळे जागतिक बाजारात अनिश्चितता वाढली आहे.

पर्यायी मार्ग: केप ऑफ गुड होप

या परिस्थितीत जहाजमालकांनी Cape of Good Hope हा पर्याय स्वीकारण्यास सुरुवात केली आहे. हा मार्ग अटलांटिक आणि हिंदी महासागराला जोडतो आणि आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकाभोवती फिरत आशिया, युरोप आणि मध्यपूर्व यांना जोडतो. इतिहासातही या मार्गाला विशेष महत्त्व आहे. वास्को द गामा यांनी 1498 मध्ये याच मार्गाने भारत गाठला होता.

वाहतुकीत वाढ, तणावात घट

अहवालानुसार, या मार्गावर सध्या दररोज सुमारे 150 मालवाहू जहाजांची वाहतूक होत आहे, जी नेहमीपेक्षा सुमारे 30 टक्क्यांनी अधिक आहे.

हा मार्ग सुरक्षित मानला जातो कारण:

• इराणचा थेट प्रभाव नाही
• प्रॉक्सी गटांचा धोका कमी
• पर्यायी पुरवठा साखळी टिकवून ठेवता येते

अल-मंडेब मार्गावरील तणाव

हॉर्मुजबरोबरच Bab el-Mandeb या लाल सागरातील महत्त्वाच्या मार्गावरही तणाव वाढला आहे.

• जगातील सुमारे 10 टक्के तेल पुरवठा येथेून होतो
• येथील अस्थिरतेमुळे पुरवठा साखळीवर दुहेरी दबाव

भारतासाठी का ‘गुड न्यूज’?

भारतासारख्या ऊर्जा आयात करणाऱ्या देशासाठी हा पर्यायी मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

फायदे:

• तेलपुरवठा पूर्णपणे ठप्प होण्याचा धोका कमी
• पर्यायी मार्गामुळे सातत्य राखता येते
• जागतिक पुरवठा साखळी कोसळत नाही

तोटे:

• प्रवास लांब असल्याने खर्च वाढतो
• इंधन, बंदर शुल्क आणि वेळ यामध्ये वाढ
• एकूण खर्च 30 ते 70 टक्क्यांनी वाढण्याची शक्यता

तज्ज्ञांचे मत

समुद्री अर्थतज्ज्ञांच्या मते, केप ऑफ गुड होप मार्गामुळे तात्पुरती दिलासा मिळत असला तरी, दीर्घकालीन उपाय नाही. वाहतूक दुप्पट होण्याची शक्यता असून, त्याचा परिणाम जागतिक व्यापारावर होऊ शकतो.

जागतिक राजकारणाचा प्रभाव

डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हॉर्मुजवरील नियंत्रणाशिवाय युद्ध संपणार नसल्याचे संकेत दिले आहेत. यामुळे या समुद्री मार्गाचे धोरणात्मक महत्त्व अधिक वाढले आहे.

पुढील दिशा काय?

जागतिक स्तरावर खालील घडामोडी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत:

• हॉर्मुज मार्ग पुन्हा खुला होतो का?
• युद्धस्थितीत बदल होतो का?
• पर्यायी मार्ग कायमस्वरूपी बनतो का?

Strait of Hormuz बंद झाल्यामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती गंभीर असली, तरी Cape of Good Hope या पर्यायी मार्गामुळे जगाला काही प्रमाणात दिलासा मिळाला आहे.

भारतासाठी ही परिस्थिती ‘गुड न्यूज’ ठरू शकते, कारण ऊर्जा पुरवठा पूर्णपणे खंडित होण्याचा धोका कमी झाला आहे. मात्र, वाढता खर्च आणि दीर्घ प्रवास यामुळे आर्थिक परिणाम टाळता येणार नाहीत.

यामुळेच, जागतिक पातळीवर स्थैर्य येईपर्यंत हा पर्याय महत्त्वाचा ठरणार असून, पुढील काही आठवडे निर्णायक ठरण्याची शक्यता आहे.

read also:https://ajinkyabharat.com/indonesia-7-6-magnitude-earthquake-threatens-to-trigger-tsunami/