डॉलरची बादशाहत संपणार? चीनचा युआन ठरणार नवे जागतिक चलन
शी जिनपिंग यांच्या वक्तव्याने अमेरिकेत खळबळ, ट्रम्प यांची चिंता वाढली
जागतिक अर्थव्यवस्थेचे सूत्र सध्या अमेरिकेच्या डॉलरभोवती फिरत असताना, चीनकडून आलेल्या एका ठाम इशाऱ्याने आंतरराष्ट्रीय आर्थिक वर्तुळात मोठी खळबळ उडाली आहे. चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी डॉलरच्या वर्चस्वावर थेट प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत, “जगाला आता एका नव्या, विश्वासार्ह जागतिक चलनाची गरज आहे,” असे स्पष्ट मत व्यक्त केले आहे. युआनला जागतिक राखीव चलन म्हणून पुढे आणण्याच्या चीनच्या या महत्त्वाकांक्षी घोषणेमुळे अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची झोप उडाल्याचे जागतिक तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
डॉलरचे जागतिक वर्चस्व कसे निर्माण झाले?
दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रेटन वूड्स करारातून अमेरिकन डॉलरला जागतिक व्यापाराचे प्रमुख चलन म्हणून मान्यता मिळाली. कच्चे तेल, सोने, आंतरराष्ट्रीय व्यापार व्यवहार, कर्ज व्यवहार—सर्व काही डॉलरमध्येच मोजले जाऊ लागले. यामुळे अमेरिका आर्थिकदृष्ट्या अधिक शक्तिशाली झाली.
आजही आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील सुमारे 80 टक्क्यांहून अधिक व्यवहार डॉलरमध्ये होतात. अनेक देशांच्या मध्यवर्ती बँका आपल्या परकीय चलन साठ्यात (Foreign Exchange Reserves) मोठ्या प्रमाणावर डॉलर ठेवतात. त्यामुळे डॉलरला जागतिक अर्थव्यवस्थेचा कणा मानले जाते.
चीनचा बदलता सूर आणि शी जिनपिंग यांचे वक्तव्य
चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी 2024 मध्ये दिलेले, मात्र 2026 च्या सुरुवातीला प्रसिद्ध झालेले भाषण सध्या चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरले आहे. “च्युशी” (Qiushi) या चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या अधिकृत मासिकात प्रसिद्ध झालेल्या या भाषणात शी जिनपिंग म्हणतात, “चीनला आर्थिक महासत्ता बनायचे असेल, तर मजबूत आर्थिक पाया, जागतिक दर्जाची वित्तीय आणि तांत्रिक क्षमता, तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विश्वासार्ह चलन असणे आवश्यक आहे.” यातून चीन युआनला (Chinese Yuan / Renminbi) जागतिक चलन म्हणून पुढे आणण्याच्या दिशेने गंभीरपणे काम करत असल्याचे स्पष्ट होते.
युआनला जागतिक चलन बनवण्यामागील चीनची रणनीती
चीनने गेल्या काही वर्षांत युआनच्या आंतरराष्ट्रीय वापरासाठी अनेक पावले उचलली आहेत.
1) द्विपक्षीय व्यापारात युआनचा वापर
रशिया, इराण, सौदी अरेबिया, आफ्रिकन देश आणि आशियाई राष्ट्रांबरोबरच्या व्यापारात डॉलरऐवजी युआनचा वापर वाढवला आहे.
2) डिजिटल युआन (e-CNY)
डिजिटल चलनाच्या बाबतीत आघाडीवर आहे. डिजिटल युआनमुळे आंतरराष्ट्रीय व्यवहार जलद, स्वस्त आणि डॉलरवरील अवलंबित्वाशिवाय करता येऊ शकतात.
3) बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह (BRI)
चीनच्या या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांतर्गत अनेक देशांमध्ये पायाभूत सुविधा उभारल्या जात आहेत. या प्रकल्पांमधील कर्ज आणि व्यवहारांमध्ये युआनचा वापर वाढवण्याचा चीनचा प्रयत्न आहे.
अमेरिकेची वाढती चिंता
चीनच्या या हालचालींमुळे अमेरिकेची चिंता वाढणे स्वाभाविक आहे. डॉलरचे वर्चस्व कमी झाले, तर अमेरिकेच्या आर्थिक आणि राजकीय शक्तीवर थेट परिणाम होऊ शकतो.
ट्रम्प यांची आक्रमक भूमिका
डोनाल्ड ट्रम्प यांनी याआधीच डॉलरला आव्हान देणाऱ्या देशांवर कठोर भूमिका घेतली आहे. भारत, , रशिया, ब्राझील आणि दक्षिण आफ्रिका या BRICS देशांवर त्यांनी 100 टक्के आयात शुल्क लावण्याची धमकी दिली होती. ट्रम्प यांचे म्हणणे स्पष्ट आहे “डॉलरला पर्याय शोधण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांना त्याची मोठी किंमत मोजावी लागेल.”
BRICS आणि डॉलरला आव्हान
BRICS गट सध्या डॉलरला पर्याय उभा करण्याच्या दिशेने हालचाली करत आहे.
या गटाकडून
कॉमन डिजिटल पेमेंट सिस्टम
स्थानिक चलनात व्यापार
भविष्यात एक समान चलन
यासारख्या शक्यतांवर चर्चा सुरू आहे. हे प्रयत्न यशस्वी ठरले, तर डॉलरच्या जागतिक मक्तेदारीला मोठा धक्का बसू शकतो.
युआन खरोखरच डॉलरची जागा घेऊ शकतो का?
तज्ज्ञांच्या मते, युआनचा प्रवास सोपा नाही.
अडथळे कोणते?
आर्थिक प्रणाली पूर्णपणे खुली नाही
चलनावर सरकारी नियंत्रण अधिक
अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि राजकीय हस्तक्षेपाबाबत शंका
जागतिक गुंतवणूकदारांना अजूनही डॉलर अधिक सुरक्षित वाटतो.
मात्र बदल नक्की?
तरीही, डॉलरचे पूर्ण वर्चस्व कायम राहील, असेही नाही. भविष्यात मल्टी-करन्सी वर्ल्ड म्हणजेच अनेक चलनांवर आधारित जागतिक व्यवस्था उदयास येऊ शकते—ज्यात डॉलर, युआन, युरो आणि इतर चलनांचा सहभाग असेल.
भारतासाठी याचे काय अर्थ?
भारतासाठी ही स्थिती संधी आणि आव्हान दोन्ही घेऊन येते.
व्यापारात स्थानिक चलनाचा वापर वाढवण्याची संधी
डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याची शक्यता
मात्र अमेरिका-चीन संघर्षात संतुलन राखणे आवश्यक
भारत सध्या सावध पण रणनीतिक भूमिका घेत असल्याचे दिसते.
डॉलरची बादशाहत तात्काळ संपेल, असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरेल. मात्र युआन जागतिक अर्थव्यवस्थेत अधिक प्रभावी भूमिका बजावेल, हे निश्चित. शी जिनपिंग यांच्या वक्तव्याने अमेरिकेला स्पष्ट संदेश दिला आहे की, आर्थिक महासत्तेच्या शर्यतीत चीन आता थेट मैदानात उतरला आहे.
पुढील काही वर्षे जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत निर्णायक ठरणार असून, “डॉलर विरुद्ध युआन” ही लढाई केवळ चलनांची नसून जागतिक सत्तासंतुलनाची लढाई ठरणार आहे.
