AI चा कडक पहारा! YCMOU च्या 558 परीक्षा केंद्रांवर थेट नजर, कॉपी करणाऱ्यांची आता खैर नाही
नाशिक : तंत्रज्ञानाच्या युगात शिक्षण क्षेत्रातही आधुनिक साधनांचा वेगाने वापर वाढत असून परीक्षा व्यवस्थापनात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) मोठी भूमिका बजावताना दिसत आहे. याच पार्श्वभूमीवर यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाने (YCMOU) मे-जून 2026 च्या उन्हाळी परीक्षांसाठी एक महत्त्वपूर्ण आणि अभिनव पाऊल उचलले आहे. राज्यातील तब्बल 558 परीक्षा केंद्रांवर एआय आधारित सीसीटीव्ही देखरेख प्रणाली प्रायोगिक तत्त्वावर लागू करण्यात आली असून परीक्षा प्रक्रियेत पारदर्शकता आणि गैरप्रकारमुक्त वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात येत आहे.
विद्यापीठ प्रशासनाने दिलेल्या माहितीनुसार, प्रश्नपत्रिका डाउनलोडिंग कक्ष आणि उत्तरपत्रिका सिलिंग कक्षामध्ये एआय तंत्रज्ञानावर आधारित कॅमेरे बसविण्यात आले आहेत. याशिवाय पहिल्या टप्प्यात निवडक 84 परीक्षा केंद्रांमधील प्रत्येक वर्गखोलीत देखील एआय सीसीटीव्ही कॅमेरे बसविण्यात आले आहेत. या प्रणालीद्वारे परीक्षा केंद्रांवरील प्रत्येक हालचालीवर रिअल-टाइम लक्ष ठेवले जात आहे.
Related News
UPSC चा पेपर कधी फुटत नाही, मग NEETचाच का?; सुप्रिया सुळेंचा सरकारला थेट सवाल
Cabinet Decisions : मोठी बातमी! महाराष्ट्र सरकारचे 7 मोठे निर्णय; ग्रामपंचायतीपासून न्यायालयांपर्यंत मोठ्या घोषणा
मोठी बातमी! मोदींचा व्हिडिओ फेसबुकवरून डिलीट; मेटाच्या ग्लोबल हेडला थेट समन्स, नेमकं काय घडलं?
परीक्षा सुधारणा विधेयकावरून संसदेत रणकंदन; दोन्ही सभागृहांत गोंधळ
नीटनंतर MPSC पेपरफुटीचा धक्कादायक दावा; औषध निरीक्षक भरतीवर संशयाचे सावट
कॉपीबहाद्दरांवर AI ची करडी नजर
दरवर्षी परीक्षा काळात कॉपी, बनावट उमेदवार, प्रश्नपत्रिका गळती किंवा परीक्षा प्रक्रियेत हस्तक्षेप यांसारख्या गैरप्रकारांच्या तक्रारी समोर येतात. या पार्श्वभूमीवर YCMOU ने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून परीक्षा व्यवस्थापन अधिक सक्षम करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
एआय प्रणाली वर्गखोल्यांतील विद्यार्थ्यांची संख्या, पर्यवेक्षकांची उपस्थिती आणि त्यांची हालचाल सतत निरीक्षण करते. पूर्वनियोजित मर्यादेपेक्षा जास्त व्यक्ती आढळल्यास किंवा संशयास्पद हालचाली दिसल्यास संबंधित केंद्राला आणि मुख्य नियंत्रण कक्षाला तात्काळ अलर्ट पाठविला जातो.यामुळे गैरप्रकार घडण्यापूर्वीच प्रशासनाला हस्तक्षेप करण्याची संधी मिळणार आहे. विशेष म्हणजे या संपूर्ण प्रक्रियेत मानवी हस्तक्षेप कमी असून निर्णयप्रक्रिया अधिक वेगवान झाली आहे.
तीन महत्त्वाच्या सूत्रांवर AI प्रणालीचे काम
विद्यापीठाने बसविलेली एआय प्रणाली तीन प्रमुख घटकांवर कार्यरत आहे.पहिला घटक म्हणजे विद्यार्थी आणि पर्यवेक्षक यांची प्रमाणित संख्या. वर्गात किती विद्यार्थी आणि किती पर्यवेक्षक उपस्थित असावेत याचा डेटा आधीच प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे. यामध्ये कोणताही फरक आढळल्यास तत्काळ अलर्ट निर्माण होतो.
दुसरा घटक म्हणजे कॅमेऱ्याशी होणारी छेडछाड. कॅमेऱ्यावर कापड टाकणे, त्याची दिशा बदलणे किंवा रेकॉर्डिंगमध्ये अडथळा आणण्याचा प्रयत्न झाल्यास एआय प्रणाली लगेच त्याची नोंद घेते. अशा प्रकारच्या घटनांची माहिती नियंत्रण कक्षाला काही सेकंदांत मिळते.
तिसरा घटक म्हणजे प्रश्नपत्रिका डाउनलोडिंग आणि उत्तरपत्रिका सिलिंग कक्षातील उपस्थिती. या कक्षांमध्ये जास्तीत जास्त सहा कर्मचाऱ्यांची उपस्थिती मान्य करण्यात आली आहे. निर्धारित मर्यादेपेक्षा जास्त व्यक्ती आढळल्यास नियंत्रण कक्षाला सूचना मिळते आणि पुढील कार्यवाही केली जाते.
21 LED स्क्रीनवरून थेट नियंत्रण
या संपूर्ण यंत्रणेचे नियंत्रण नाशिक येथील विद्यापीठ मुख्यालयातून करण्यात येत आहे. त्यासाठी स्वतंत्र परीक्षा गैरप्रकार नियंत्रण कक्ष स्थापन करण्यात आला आहे.या नियंत्रण कक्षात 20 एलईडी स्क्रीन आणि एक विशेष एआय अलर्ट स्क्रीन अशा एकूण 21 स्क्रीन बसविण्यात आल्या आहेत. या स्क्रीनवर राज्यभरातील विविध परीक्षा केंद्रांमधून येणारे थेट दृश्य पाहता येते.कोणत्याही परीक्षा केंद्रावर संशयास्पद हालचाल आढळल्यास ती लगेच मुख्यालयाच्या निदर्शनास येते. त्यामुळे त्वरित कारवाई करणे शक्य होते. यामुळे परीक्षा प्रक्रियेत पारदर्शकता वाढण्यास मदत होणार असल्याचे विद्यापीठ प्रशासनाचे म्हणणे आहे.
YCMOU आठ विभागीय केंद्रांमधून समन्वय
मुंबई, पुणे, नाशिक, नागपूर, नांदेड, अमरावती, छत्रपती संभाजीनगर आणि कोल्हापूर या आठ विभागीय केंद्रांमधून संबंधित कार्यक्षेत्रातील परीक्षा केंद्रांवर देखरेख ठेवली जात आहे.
विभागीय केंद्र आणि मुख्यालय यांच्यात सतत समन्वय राखण्यात येत असून कोणतीही संशयास्पद बाब आढळल्यास त्वरित माहितीची देवाणघेवाण केली जाते. यामुळे निर्णय घेण्याचा वेग वाढला आहे.
परीक्षा व्यवस्थापनात तंत्रज्ञानाचा नवा अध्याय
शिक्षण क्षेत्रात डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. ऑनलाइन शिक्षण, डिजिटल मूल्यांकन, ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्मनंतर आता परीक्षा व्यवस्थापनात एआयचा वापर सुरू झाला आहे.YCMOU चा हा प्रयोग यशस्वी ठरल्यास भविष्यात राज्यातील इतर विद्यापीठे आणि परीक्षा मंडळेही अशाच प्रकारच्या प्रणालीचा अवलंब करू शकतात. त्यामुळे परीक्षा प्रक्रियेत होणारे गैरप्रकार मोठ्या प्रमाणात कमी होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी काय संदेश?
विद्यार्थ्यांनी प्रामाणिकपणे परीक्षा द्यावी आणि कोणत्याही प्रकारच्या गैरप्रकारांना बळी पडू नये हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. एआय प्रणालीमुळे प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवले जात असल्याने परीक्षा केंद्रांवरील शिस्त अधिक मजबूत होणार आहे.विद्यापीठ प्रशासनानेही विद्यार्थ्यांना नियमांचे पालन करण्याचे आवाहन केले आहे. परीक्षा प्रक्रियेत पारदर्शकता राखणे आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाला चालना देणे ही काळाची गरज असल्याचे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
भविष्यातील दिशा
YCMOU सध्या ही प्रणाली प्रायोगिक स्वरूपात काही केंद्रांवर राबविण्यात आली असली तरी तिचे परिणाम सकारात्मक राहिल्यास पुढील काळात सर्व परीक्षा केंद्रांवर एआय आधारित देखरेख प्रणाली लागू केली जाऊ शकते.यामुळे परीक्षा प्रक्रियेत विश्वासार्हता वाढेल, गैरप्रकारांवर नियंत्रण मिळवता येईल आणि विद्यार्थ्यांना समान संधी उपलब्ध होतील. शिक्षण क्षेत्रात तंत्रज्ञानाच्या वापराचा हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात असून YCMOU चा हा प्रयोग देशातील इतर विद्यापीठांसाठीही आदर्श ठरू शकतो.
