गाझियाबादमधील हरीश राणा यांच्या इच्छामृत्यूच्या प्रक्रियेने सध्या संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. अनेक वर्षांपासून अंथरुणाला खिळून असलेल्या हरीश यांना वेदनादायी जीवनातून मुक्त करण्यासाठी त्यांच्या पालकांनी दीर्घ काळ कायदेशीर लढा दिला. अखेर सर्वोच्च न्यायालयाने या प्रकरणात पॅसिव्ह इच्छामृत्यू (Passive Euthanasia) ला परवानगी दिल्यानंतर आता वैद्यकीय प्रक्रियेची सुरुवात झाली आहे.
भारतामध्ये इच्छामृत्यू हा अत्यंत संवेदनशील आणि कायदेशीरदृष्ट्या गुंतागुंतीचा विषय आहे. त्यामुळे कोणत्याही रुग्णाला अशी परवानगी मिळवण्यासाठी अनेक वैद्यकीय आणि न्यायालयीन टप्प्यांतून जावे लागते. हरीश राणा यांच्या प्रकरणामुळे पुन्हा एकदा देशात इच्छामृत्यूची प्रक्रिया आणि नियम काय आहेत, याबाबत चर्चा सुरू झाली आहे.
भारतात इच्छामृत्यूची परवानगी कशी मिळते?
भारतात सक्रिय इच्छामृत्यू (Active Euthanasia) बेकायदेशीर आहे. मात्र काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये निष्क्रिय इच्छामृत्यू (Passive Euthanasia) ला सर्वोच्च न्यायालयाने परवानगी दिली आहे. यामध्ये रुग्णाला जिवंत ठेवण्यासाठी दिले जाणारे कृत्रिम उपचार थांबवले जातात.
Related News
Harish Rana Case, 13 वर्षांपासून अंथरुणाला खिळलेल्या हरीश राणांना इच्छामृत्यूची परवानगी, सुप्रीम कोर्टाचा ऐतिहासिक निर्णय
हरीश राणा यांच्या प्रकरणात न्यायालयाच्या आदेशानुसार दोन स्वतंत्र मेडिकल बोर्डांची स्थापना करण्यात आली. पहिल्या बोर्डाने रुग्णाची वैद्यकीय स्थिती तपासून सविस्तर अहवाल सादर केला. त्यानंतर दुसऱ्या मेडिकल बोर्डाने त्या अहवालाची पडताळणी केली.
दोन्ही बोर्डांनी एकमताने असा निष्कर्ष काढला की रुग्णाची प्रकृती सुधारण्याची कोणतीही शक्यता नाही. त्यानंतरच इच्छामृत्यूच्या पुढील प्रक्रियेला परवानगी देण्यात आली. ही प्रक्रिया अत्यंत कडक नियमांच्या अधीन असते आणि प्रत्येक टप्प्यावर वैद्यकीय तज्ज्ञ आणि न्यायालयीन देखरेख असते.
पॅसिव्ह इच्छामृत्यूमध्ये नेमके काय घडते?
निष्क्रिय इच्छामृत्यूमध्ये रुग्णाला कोणतीही वेदना होऊ नये यासाठी विशेष काळजी घेतली जाते. आरएमएल हॉस्पिटलचे भूलतज्ज्ञ प्रोफेसर डॉ. संदीप मिश्रा यांच्या मते, या प्रक्रियेत उपचार टप्प्याटप्प्याने बंद केले जातात.
जर रुग्ण व्हेंटिलेटरवर असेल, तर सर्वप्रथम तो काढण्यात येतो. त्यानंतर शरीराला दिले जाणारे काही कृत्रिम औषधोपचार कमी केले जातात. या प्रक्रियेदरम्यान डॉक्टर सतत रुग्णाच्या प्रकृतीवर लक्ष ठेवतात.
त्यानंतर पुढील टप्प्यात शरीराला दिले जाणारे कृत्रिम अन्न किंवा द्रवपदार्थ हळूहळू कमी केले जातात. ही प्रक्रिया अचानक न करता वैद्यकीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार हळूहळू केली जाते. यामुळे रुग्णाला कोणत्याही प्रकारचा त्रास होऊ नये याची खबरदारी घेतली जाते.
पॅलिएटिव्ह केअरची भूमिका
इच्छामृत्यूच्या प्रक्रियेदरम्यान रुग्णाला पॅलिएटिव्ह केअर युनिट मध्ये ठेवले जाते. या विभागाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे रुग्णाच्या वेदना कमी करणे आणि त्याला शांतता मिळवून देणे.
या काळात रुग्णाला आयुष्य वाढवण्यासाठी उपचार दिले जात नाहीत, तर त्याच्या वेदना कमी करण्यासाठी औषधे दिली जातात. डॉक्टर आणि नर्सिंग स्टाफ सतत रुग्णावर लक्ष ठेवून असतात.
रुग्णाच्या शरीरात वेदनांची लक्षणे दिसू लागली तर त्वरित वेदनाशामक औषधे दिली जातात. त्यामुळे मृत्यूची प्रक्रिया शक्य तितकी शांत आणि सन्मानपूर्वक व्हावी याची काळजी घेतली जाते.
प्रतिसाद न देणाऱ्या रुग्णाच्या वेदना कशा ओळखतात?
अनेक वेळा अशा रुग्णांकडून कोणताही प्रतिसाद मिळत नाही. त्यामुळे त्यांना वेदना होत आहेत की नाही हे ओळखणे डॉक्टरांसाठी आव्हानात्मक असते.
अशा परिस्थितीत डॉक्टर रुग्णाच्या हीमोडायनॅमिक्स म्हणजेच शरीरातील जैविक बदलांवर लक्ष ठेवतात. उदाहरणार्थ, हृदयाचे ठोके अचानक वाढणे, रक्तदाबात बदल होणे किंवा श्वासोच्छवासात बदल दिसणे ही वेदनांची लक्षणे असू शकतात.
अशा संकेत आढळल्यास डॉक्टर लगेच वेदनाशामक औषधे देतात. ही औषधे रुग्णाचे आयुष्य वाढवण्यासाठी नसतात, तर त्याच्या वेदना कमी करण्यासाठी दिली जातात.
शेवटचा टप्पा किती दिवस चालतो?
निष्क्रिय इच्छामृत्यूची प्रक्रिया एका दिवसात पूर्ण होत नाही. काही प्रकरणांमध्ये ती दोन ते तीन दिवस चालू शकते, तर काही वेळा यापेक्षा अधिक वेळही लागू शकतो.
या काळात रुग्णाची काळजी अत्यंत सन्मानपूर्वक घेतली जाते. त्याचे शरीर स्वच्छ ठेवणे, कपडे बदलणे आणि कुटुंबीयांना भेटण्याची संधी देणे या गोष्टींची विशेष काळजी घेतली जाते.
कुटुंबीयांसाठी हा काळ अत्यंत भावनिक असतो. अनेक वर्षे अंथरुणाला खिळलेल्या आपल्या प्रिय व्यक्तीला शांततेत निरोप देण्याची वेळ त्यांच्यावर येते.
देशभरात चर्चा का?
हरीश राणा यांचे प्रकरण भारतातील अशा प्रकारच्या दुर्मिळ घटनांपैकी एक मानले जात आहे. या प्रकरणामुळे इच्छामृत्यूच्या कायदेशीर प्रक्रियेबद्दल पुन्हा एकदा राष्ट्रीय स्तरावर चर्चा सुरू झाली आहे.अनेक तज्ज्ञांच्या मते, गंभीर आणि असाध्य आजारांनी ग्रस्त रुग्णांसाठी सन्मानाने मृत्यू मिळण्याचा हक्क हा मानवी अधिकाराचा भाग असू शकतो. तर दुसरीकडे काही जण या प्रक्रियेबद्दल नैतिक आणि सामाजिक प्रश्नही उपस्थित करतात.
तथापि, हरीश राणा यांच्या पालकांसाठी हा निर्णय अत्यंत कठीण असला तरी त्यांनी आपल्या मुलाला दीर्घकाळाच्या वेदनांमधून मुक्त करण्यासाठी हा कायदेशीर मार्ग स्वीकारला आहे. आता वैद्यकीय पथकाच्या देखरेखीखाली हरीश राणा यांच्या जीवनप्रवासाचा शेवटचा टप्पा सुरू झाला आहे.
read also : https://ajinkyabharat.com/tax-not-paid-for-6-years-nmmc-takes-major-action-against-cold-storage/
