भारतामध्ये ऊर्जा क्षेत्रात सातत्याने नवे प्रयोग होत असून, आता स्वयंपाकघरातही मोठा बदल घडवून आणणारे तंत्रज्ञान समोर आले आहे. गॅस सिलिंडरच्या वाढत्या किमती, रिफिलची अडचण आणि पर्यावरणीय समस्या यामुळे पर्यायी ऊर्जेच्या शोधाला वेग आला आहे. याच पार्श्वभूमीवर ‘प्लग-अँड-प्ले हायड्रोजन कुकिंग स्टोव्ह’ हा एक अभिनव पर्याय म्हणून समोर आला आहे. विशेष म्हणजे हा स्टोव्ह चक्क पाण्यावर चालतो, अशी माहिती समोर येताच सर्वसामान्यांमध्ये उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
काय आहे हा हायड्रोजन स्टोव्ह?
हा स्टोव्ह ‘मेड इन इंडिया’ संकल्पनेतून विकसित करण्यात आला असून, घरगुती तसेच व्यावसायिक वापरासाठी डिझाइन करण्यात आला आहे. पारंपरिक गॅस स्टोव्हप्रमाणेच दिसणारा हा टेबल-टॉप युनिट आहे. मात्र, यामध्ये सर्वात मोठा फरक म्हणजे याला गॅस किंवा तेलाची आवश्यकता नसून फक्त पाणी आणि वीज लागते.
या स्टोव्हमध्ये ‘प्रोटॉन एक्सचेंज मेम्ब्रेन’ (PEM) इलेक्ट्रोलायझर तंत्रज्ञान वापरण्यात आले आहे. हे तंत्रज्ञान विजेच्या साहाय्याने पाण्याचे (H₂O) रेणू वेगळे करते आणि त्यातून हायड्रोजन वायू निर्माण करते. हाच हायड्रोजन बर्नरमध्ये जळून स्वयंपाकासाठी आवश्यक उष्णता निर्माण करतो.
पाण्याच्या 100 मिलीमध्ये 6 तास स्वयंपाक?
या स्टोव्हबाबत सर्वात मोठा दावा म्हणजे केवळ 100 मिली डिस्टिल्ड किंवा RO पाण्यावर हा स्टोव्ह तब्बल 6 तास चालू शकतो. याशिवाय, तो चालवण्यासाठी सुमारे 1 युनिट (1 kWh) वीज खर्च होते. त्यामुळे गॅस सिलिंडर उचलण्याचा त्रास, रिफिलची प्रतीक्षा किंवा पुरवठ्याची चिंता यापासून सुटका होऊ शकते.
पर्यावरणपूरक आणि सुरक्षित पर्याय
तज्ज्ञांच्या मते, हा स्टोव्ह ‘शून्य उत्सर्जन’ तत्त्वावर काम करतो. पारंपरिक गॅस स्टोव्हमधून कार्बन डायऑक्साइड किंवा कार्बन मोनोऑक्साइडसारखे हानिकारक वायू निर्माण होतात. मात्र, हायड्रोजन स्टोव्हमध्ये जळणाऱ्या हायड्रोजनमधून केवळ पाण्याची वाफ तयार होते. त्यामुळे प्रदूषण शून्याच्या जवळपास राहते.
याशिवाय, या स्टोव्हमध्ये ‘कॅटॅलिटिक हायड्रोजन बर्नर’ तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे नियंत्रित आणि सुरक्षित ज्योत तयार होते. कोणताही धूर, आवाज किंवा कंपन न होता हा स्टोव्ह शांतपणे कार्य करतो. लहान आणि बंद स्वयंपाकघरातही याचा वापर सहज करता येतो, अशी माहिती दिली जाते.
वापर आणि डिझाइन
हा स्टोव्ह दोन बर्नरच्या स्वरूपात उपलब्ध असून, प्रत्येक बर्नर स्वतंत्रपणे नियंत्रित करता येतो. दिसायला तो स्टेनलेस स्टीलच्या सामान्य गॅस स्टोव्हसारखाच आहे, त्यामुळे वापरकर्त्यांना नवीन तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे सोपे जाईल.
यामध्ये कोणत्याही प्रकारच्या व्हेंटिलेशनची विशेष गरज नसते. त्यामुळे फ्लॅट, लहान घरे किंवा व्यावसायिक किचनमध्येही तो सहज बसवता येतो.
किंमत किती?
या आधुनिक तंत्रज्ञानाची किंमत मात्र सध्या जास्त आहे. दोन बर्नरच्या स्टोव्हची किंमत सुमारे 1,50,000 रुपये आहे, तर एक बर्नरचा स्टोव्ह सुमारे 1,05,000 रुपयांना उपलब्ध आहे. त्यामुळे सध्या हा स्टोव्ह सर्वसामान्य कुटुंबांच्या आवाक्याबाहेर आहे.
याच कारणामुळे हा स्टोव्ह सध्या प्रामुख्याने मोठ्या हॉटेल्स, औद्योगिक कॅन्टीन, सरकारी प्रकल्प आणि सामुदायिक स्वयंपाकघरांमध्ये वापरण्याचा विचार केला जात आहे. कंपनी सध्या पायलट प्रोजेक्ट्सद्वारे याची चाचणी करत आहे.
फायदे काय?
- गॅस सिलिंडरची गरज नाही
- पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान
- शून्य प्रदूषण
- कमी देखभाल खर्च
- सुरक्षित आणि नियंत्रित वापर
- आवाज आणि धूर नसलेला स्वयंपाक
मर्यादा काय?
- सुरुवातीची किंमत खूप जास्त
- सतत वीज पुरवठ्याची गरज
- तंत्रज्ञान अजून सुरुवातीच्या टप्प्यात
- सर्वसामान्यांसाठी त्वरित उपलब्धता नाही
भविष्यातील शक्यता
ऊर्जा संकट आणि पर्यावरणीय समस्या लक्षात घेता, हायड्रोजन ऊर्जा ही भविष्यातील एक महत्त्वाची दिशा मानली जाते. या स्टोव्हसारख्या उपकरणांमुळे स्वयंपाकघरातही स्वच्छ ऊर्जेचा वापर वाढू शकतो.तज्ज्ञांच्या मते, तंत्रज्ञानाचा विस्तार झाल्यानंतर उत्पादन खर्च कमी होईल आणि किंमत सर्वसामान्यांसाठी परवडणारी होऊ शकते. जर तसे झाले, तर गॅस सिलिंडरचा वापर मोठ्या प्रमाणात कमी होण्याची शक्यता आहे.
पाण्यावर चालणारा हा हायड्रोजन स्टोव्ह म्हणजे तंत्रज्ञानातील एक मोठी झेप मानली जाते. सध्या त्याची किंमत जास्त असली, तरी भविष्यात तो स्वयंपाकघरात क्रांती घडवू शकतो. पर्यावरणपूरक, सुरक्षित आणि आधुनिक अशा या स्टोव्हकडे ‘भविष्यातील कुकिंग सोल्यूशन’ म्हणून पाहिले जात आहे.
