दासबोधच एकमेव स्वतंत्र ग्रंथ? स्वामी गोविंददेवगिरी महाराज यांच्या वक्तव्याने वारकरी संतप्त

पुणे :वारकरी संप्रदायाच्या परंपरेत संत साहित्याला असलेले अद्वितीय स्थान, त्यातून घडलेली समता-बंधुतेची मूल्यव्यवस्था आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनावर झालेला परिणाम यामुळे संतपरंपरा ही केवळ धार्मिक नव्हे तर सामाजिक चळवळ मानली जाते. अशा या परंपरेबाबत स्वामी गोविंददेवगिरी महाराज यांनी केलेल्या एका वक्तव्यामुळे राज्यभरात वादंग निर्माण झाला आहे. ‘दासबोध हाच संतपरंपरेतील एकमेव स्वतंत्र ग्रंथ असून ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत व तुकाराम गाथा हे स्वतंत्र ग्रंथ नाहीत,’ असे त्यांनी म्हटल्याने वारकरी समाजात तीव्र नाराजी व्यक्त होत आहे.

चर्चासत्रात केलेले वक्तव्य

पुण्यातील सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ येथे ‘ज्ञानोबा ते तुकोबा’ या तीन दिवसीय राष्ट्रीय चर्चासत्राचे आयोजन करण्यात आले होते. या चर्चासत्रात बीजभाषण करताना स्वामी गोविंददेवगिरी महाराजांनी संतपरंपरेतील ग्रंथरचनेविषयी आपली भूमिका मांडली. त्यांच्या मते, दासबोध हा संतपरंपरेतील एकमेव स्वतंत्र ग्रंथ आहे. कारण तो स्वतंत्र स्वरूपात रचलेला आहे. तर ज्ञानेश्वरी आणि एकनाथी भागवत हे मूळ संस्कृत ग्रंथांवरील भाष्य असल्याने त्यांना स्वतंत्र ग्रंथ म्हणता येणार नाही. तसेच तुकाराम गाथा आणि नामदेव महाराजांच्या गाथा या अभंगांचे संकलन असल्याने त्या स्वतंत्र ग्रंथरचनेच्या निकषात बसत नाहीत, असे त्यांनी नमूद केले.

या विधानामागील त्यांचा शास्त्रीय संदर्भ काय होता, याबाबत स्पष्टता नसली तरी शब्दांच्या अर्थच्छटांमुळे संतपरंपरेच्या गाभ्यावर आघात झाल्याची भावना वारकरी समाजात निर्माण झाली आहे.

संतपरंपरेचे स्थान आणि भावनिक प्रतिक्रिया

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संत ज्ञानेश्वर, संत एकनाथ आणि संत तुकाराम यांना अत्यंत मानाचे स्थान आहे. ‘ज्ञानदेवे रचिला पाया, तुका झालासी कळस’ ही ओळ वारकरी परंपरेचा आत्मा मानली जाते. ज्ञानेश्वरांनी अध्यात्माचा पाया घातला, एकनाथांनी समतेचा विस्तार केला आणि तुकारामांनी भक्तीचे सार्वत्रिकीकरण केले, असा वारकरी समज आहे.

ज्ञानेश्वरी ही भगवद्गीतेवरील भाष्य असली तरी तिची काव्यात्मकता, तत्त्वज्ञानाची सुलभ मांडणी आणि ओवीबद्ध शैली यामुळे ती स्वतंत्र वाङ्मयीन कर्तृत्व मानली जाते. एकनाथी भागवताने भागवतधर्माचा लोकाभिमुख अर्थ उलगडला. तुकाराम गाथेतील अभंगांनी समाजातील सर्व स्तरांपर्यंत भक्ती आणि समतेचा संदेश पोहोचवला. त्यामुळे या ग्रंथांना ‘स्वतंत्र’ न मानणे म्हणजे त्यांच्या साहित्यिक व सामाजिक योगदानाला कमी लेखणे, अशी भावना व्यक्त होत आहे.

वारकरी संघटनांची भूमिका

स्वामींच्या वक्तव्यावर अनेक वारकरी संघटनांनी तीव्र प्रतिक्रिया दिली आहे. काहींनी हे विधान ‘शास्त्रीय परिभाषेतील चर्चा’ असू शकते, असे म्हणत संयम बाळगण्याचे आवाहन केले. तर अनेकांनी हे संतपरंपरेचे अवमूल्यन असल्याचा आरोप केला. वारकरी संप्रदायातील काही फडांमध्ये या विषयावर विशेष बैठकाही घेण्यात आल्या.

वारकरी परंपरा ही समरसतेचा विचार जपणारी चळवळ मानली जाते. गेल्या काही वर्षांत या परंपरेवर विविध पातळ्यांवरून टीका किंवा वाद उद्भवत असल्याचे वारकरी नेते सांगतात. अशा पार्श्वभूमीवर हे वक्तव्य आले असल्याने त्याचे पडसाद अधिक तीव्र उमटले आहेत.

रामदासी आणि वारकरी परंपरेतील भेद

समर्थ रामदास यांनी रचलेला दासबोध हा ग्रंथ अध्यात्म, नीती, व्यवहार आणि संघटन यांवर भाष्य करणारा आहे. रामदासी पंथात त्याला केंद्रस्थानी स्थान आहे. वारकरी आणि रामदासी पंथात उपासनेची पद्धत, तत्त्वज्ञानाची मांडणी आणि सामाजिक दृष्टीकोन यात काही भेद आढळतात. तरी दोन्ही परंपरांचे अंतिम उद्दिष्ट ईश्वरप्राप्ती हेच मानले जाते.

काही अभ्यासकांच्या मते, ‘स्वतंत्र ग्रंथ’ ही संकल्पना वाङ्मयीन निकषांवर आधारित असू शकते. परंतु लोकमानसात संतग्रंथांचे स्थान हे केवळ साहित्यिक निकषांवर नव्हे, तर भावनिक आणि सांस्कृतिक अंगांनी ठरते. त्यामुळे अशा विधानांचा परिणाम व्यापक असतो.

राजकीय प्रतिक्रिया

या वादात राजकीय प्रतिक्रिया देखील उमटल्या आहेत. संभाजी ब्रिगेडचे प्रवक्ते संतोष शिंदे यांनी स्वामी गोविंददेवगिरी महाराजांवर टीका करताना त्यांना ‘आरएसएस प्रॉडक्ट’ असे संबोधले. त्यांच्या मते, तुकाराम गाथा ही बहुजनांसाठीची क्रांतिकारी परंपरा आहे आणि तिचे महत्त्व कमी लेखणे योग्य नाही.

या वक्तव्यामुळे धार्मिक-सांस्कृतिक चर्चेला राजकीय रंग मिळण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. काहींनी संवादाच्या माध्यमातून गैरसमज दूर करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.

तत्त्वचर्चा की अवमूल्यन?

या संपूर्ण प्रकरणात दोन बाजू स्पष्ट दिसतात. एकीकडे काही विद्वानांचे मत आहे की ग्रंथरचनेच्या प्रकारांवर शास्त्रीय चर्चा होऊ शकते आणि त्यात भावनिक प्रतिक्रिया देणे टाळावे. दुसरीकडे वारकरी समाजाचा ठाम विश्वास आहे की संतपरंपरेतील प्रत्येक ग्रंथ स्वतंत्र आणि अद्वितीय आहे; कारण त्याने समाजपरिवर्तन घडवले.

ज्ञानेश्वरीचे भाष्यरूप असले तरी तिची तात्त्विक मांडणी, काव्यगर्भ शैली आणि मराठी भाषेला दिलेले योगदान अप्रतिम आहे. तुकाराम गाथेतील अभंग हे केवळ संकलन नसून एक सुसंगत अध्यात्मदर्शन आहे. त्यामुळे ‘स्वतंत्रता’ ही केवळ तांत्रिक व्याख्येत न मोजता व्यापक संदर्भात पाहण्याची गरज असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.

पुढील दिशा काय?

सध्या तरी हा वाद निवळण्याची चिन्हे दिसत नाहीत. वारकरी संघटना स्पष्टीकरणाची मागणी करत आहेत. काहींनी सार्वजनिक माफीची मागणी केली आहे. तर काही अभ्यासकांनी खुल्या चर्चेचे आवाहन केले आहे.

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेने शतकानुशतके समाजाला समता, बंधुता आणि भक्तीचा संदेश दिला आहे. त्या परंपरेतील ग्रंथांविषयीची कोणतीही भूमिका संवेदनशीलतेने मांडली जाणे अपेक्षित असते. स्वामी गोविंददेवगिरी महाराजांच्या वक्तव्यामुळे उभ्या राहिलेल्या या वादातून संतसाहित्याचा शास्त्रीय अभ्यास आणि लोकमानसातील श्रद्धा यांच्यातील नाते पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहे.

आता पुढे संवाद, स्पष्टीकरण आणि समन्वय यांद्वारे हा वाद शांत होतो की तो आणखी तीव्र होतो, हे येणाऱ्या काही दिवसांत स्पष्ट होणार आहे. मात्र या निमित्ताने संतपरंपरेच्या वारशाविषयी समाजात नव्याने चिंतन सुरू झाले आहे, हे निश्चित.

read also:https://ajinkyabharat.com/whoop-miss-kartoy-dada-suraj-chavans-emotional-video-goes-viral/