US Attack on Iran: ट्रम्प प्रशासनाची धोकादायक तयारी? भारतासाठी वाढती चिंता

वॉशिंग्टन | तेहरान | नवी दिल्ली (विशेष प्रतिनिधी)

US Attack on Iran या शक्यतेने जागतिक राजकारणात पुन्हा एकदा खळबळ उडवली आहे. वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या हवाल्याने न्यू यॉर्क पोस्टने दिलेल्या वृत्तानुसार, माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन प्रशासन इराणवर संभाव्य हवाई हल्ल्याच्या प्राथमिक युद्धयोजनांवर काम करत असल्याची माहिती समोर आली आहे. मध्य-पूर्वेत आधीच अस्थिर वातावरण असताना, हा संभाव्य हल्ला केवळ इराणपुरता मर्यादित न राहता भारतासारख्या देशांसाठीही मोठे परिणाम घडवू शकतो.

हल्ल्याच्या योजनांमध्ये काय आहे?

मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, अमेरिकेच्या संभाव्य हवाई कारवाईत इराणमधील अनेक संवेदनशील ठिकाणांचा समावेश असू शकतो. यामध्ये—

• इराणचे लष्करी तळ

• अणु प्रकल्प

• क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण केंद्रे

• सरकारी आणि रणनीतिक महत्त्वाची पायाभूत रचना

यावर मोठ्या प्रमाणात एअर स्ट्राइक करण्याचा पर्याय चर्चेत आहे. इराणमध्ये सध्या सुरू असलेल्या सरकारविरोधी आंदोलनांमुळे देशांतर्गत परिस्थिती आधीच तणावपूर्ण आहे. अशा वेळी US Attack on Iran झाल्यास संपूर्ण मध्य-पूर्वेत युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

US Attack on Iran भारतासाठी का ठरणार मोठी समस्या?

भारत आणि इराण यांचे संबंध केवळ राजनैतिक स्वरूपाचे नाहीत, तर ते धोरणात्मक, आर्थिक आणि व्यापारी दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे इराणमधील कोणतीही मोठी अस्थिरता किंवा अमेरिकेचा हल्ला भारताच्या राष्ट्रीय हितांवर थेट परिणाम करू शकतो.

भारताने गेल्या काही वर्षांत इराणमध्ये अनेक महत्त्वाच्या पायाभूत प्रकल्पांमध्ये गुंतवणूक केली आहे. हे प्रकल्प केवळ व्यापारापुरते मर्यादित नसून भारताच्या दीर्घकालीन परराष्ट्र धोरणाचा कणा मानले जातात.

इराण भारतासाठी इतका महत्त्वाचा का आहे?

प्रादेशिक कनेक्टिव्हिटीचे केंद्र

इराण हे भारतासाठी मध्य आशिया, रशिया आणि युरोपशी जोडणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे ट्रान्झिट हब आहे. पाकिस्तानला वगळून भारताला या प्रदेशांशी थेट संपर्क साधण्याची संधी इराणमुळे मिळते. त्यामुळे तेहरानमधील राजकीय स्थिरता ही भारतासाठी केवळ शेजारी देशाची बाब नसून धोरणात्मक गरज आहे.

चाबहार बंदर – भारताचा रणनीतिक श्वासमार्ग

इराणच्या आग्नेय किनाऱ्यावर असलेले चाबहार बंदर हे भारताच्या परराष्ट्र धोरणातील एक ‘गेम चेंजर’ प्रकल्प मानले जाते. या बंदरामुळे—

• पाकिस्तानला वगळून अफगाणिस्तानशी थेट संपर्क

• मध्य आशियाशी व्यापाराचा सोपा आणि सुरक्षित मार्ग

• चीनच्या ग्वादर बंदराला सामरिक प्रत्युत्तर

मिळते. मात्र US Attack on Iran झाल्यास चाबहार बंदराशी संबंधित प्रकल्प रखडण्याची किंवा थांबण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. याचा थेट फटका भारताच्या व्यापारी आणि रणनीतिक हितसंबंधांना बसू शकतो.

INSTC – भारत ते युरोप व्यापाराचा शॉर्टकट

International North-South Transport Corridor (INSTC) हा भारताच्या व्यापार धोरणातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. हा बहुपद्धती वाहतूक मार्ग भारताला इराणमार्गे रशिया आणि युरोपशी जोडतो.

INSTC मुळे—

• व्यापारासाठी लागणारा वेळ सुमारे 40 टक्क्यांनी कमी होतो

• वाहतूक खर्चात 30 टक्क्यांपर्यंत बचत होते

• लांब सागरी मार्गांवरील अवलंबित्व कमी होते

मात्र इराणमध्ये अस्थिरता वाढल्यास हा संपूर्ण कॉरिडॉर धोक्यात येऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.

प्रकल्पांची सध्याची स्थिती

चाबहार बंदराची क्षमता सध्या 1 लाख TEU वरून 5 लाख TEU पर्यंत वाढवण्याचे काम सुरू आहे. तसेच चाबहार ते झाहेदान दरम्यान सुमारे 700 किलोमीटर लांबीच्या रेल्वे मार्गाचे काम प्रगतीपथावर आहे. हे दोन्ही प्रकल्प 2026 च्या मध्यापर्यंत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. मात्र US Attack on Iran या योजनांना मोठा ब्रेक लावू शकतो.

भारत–इराण व्यापार संबंध: आकड्यांमधून वास्तव

वाणिज्य विभागाच्या माहितीनुसार, आर्थिक वर्ष 2024–25 मध्ये भारत–इराण द्विपक्षीय व्यापार सुमारे 1.68 अब्ज डॉलर इतका होता. यामध्ये भारताची निर्यात 1.24 अब्ज डॉलर, तर आयात 0.44 अब्ज डॉलर इतकी होती. त्यामुळे भारताला सुमारे 0.80 अब्ज डॉलरचा व्यापार अधिशेष मिळाला.

भारताची इराणला निर्यात

तांदूळ, चहा, साखर, औषधे, इलेक्ट्रिकल मशिनरी आणि कृत्रिम दागिने या प्रमुख वस्तूंचा समावेश आहे.

भारताची इराणमधून आयात

सुकामेवा, विविध रसायने आणि काच उत्पादने भारत आयात करतो.

US Attack on Iran झाल्यास हा व्यापार मोठ्या प्रमाणात विस्कळीत होण्याची शक्यता आहे.

ऊर्जा सुरक्षेवरही धोका

जरी भारत सध्या इराणकडून थेट तेल आयात करत नसला, तरी होर्मुझ सामुद्रधुनीतील अस्थिरतेमुळे जागतिक तेल दर वाढू शकतात. याचा थेट परिणाम वाहतूक खर्च आणि महागाईवर होण्याची शक्यता आहे.

जागतिक राजकारणात भारताची कसरत

भारत सध्या अमेरिका आणि इराण या दोन्ही देशांशी संबंध संतुलित ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहे. मात्र US Attack on Iran झाल्यास भारतासाठी कूटनीतिक तोल साधणे अधिक अवघड होऊ शकते.

तज्ज्ञांचे मत

परराष्ट्र धोरण अभ्यासकांच्या मते, “इराणमधील अस्थिरता आणि अमेरिकेचा संभाव्य हल्ला भारताच्या दीर्घकालीन धोरणांसाठी धोकादायक ठरू शकतो.”

 युद्ध टळणार की जग पुन्हा पेटणार?

US Attack on Iran हा मुद्दा केवळ अमेरिका आणि इराणपुरता मर्यादित नाही. जागतिक अर्थव्यवस्था, ऊर्जा बाजार आणि भारतासारख्या उदयोन्मुख शक्तींसाठी ही एक गंभीर इशारा देणारी स्थिती आहे. पुढील काही आठवडे जागतिक राजकारणाच्या दृष्टीने अत्यंत निर्णायक ठरणार आहेत.

read also : https://ajinkyabharat.com/mumbai-connects-mahaprayog-local-3-additiona/