UPI फसवणूक: ग्राहकांना भरपाई मिळणार? RBI चे महत्वाचे उपाय
भारतातील डिजिटल पेमेंटचे भविष्य वेगाने वाढत आहे, आणि त्यात सर्वात मोठी भूमिका बजावणारी प्रणाली म्हणजे युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI). UPI मुळे आर्थिक व्यवहार केवळ काही सेकंदांत पूर्ण होतात आणि लाखो लोक रोज त्याचा वापर करत आहेत. मात्र, डिजिटल व्यवहारांमध्ये सुरक्षेचा प्रश्न नेहमीच महत्त्वाचा असतो. UPI व्यवहारांमध्ये फसवणूक होणे, ग्राहकांना नुकसान होणे या घटना काही प्रमाणात वाढत असल्यामुळे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) या क्षेत्रात सुधारणा करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
UPI चे वाढते प्रमाण
सध्या UPI व्यवहार खूप लोकप्रिय झाले आहेत. अर्थ राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी राज्यसभेत सांगितले की, चालू आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये एप्रिल ते डिसेंबरपर्यंत UPI च्या माध्यमातून 230 लाख कोटी रुपयांचे व्यवहार झाले आहेत. 2022-23 च्या तुलनेत, जेव्हा व्यवहार फक्त 139 लाख कोटी होते, तेव्हा 3 वर्षांत व्यवहारात जवळपास दुप्पट वाढ झाली आहे. यावरून दिसून येते की UPI आता भारतातील आर्थिक व्यवहारांचे केंद्रबिंदू बनले आहे.
जागतिक पातळीवरही UPI वेगाने लोकप्रिय होत आहे. वित्तमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी माहिती दिली की, सध्या UPI भूतान, फ्रान्स, मॉरिशस, नेपाळ, कतार, सिंगापूर, श्रीलंका आणि संयुक्त अरब अमिराती या आठ देशांमध्ये वापरला जात आहे. ACI वर्ल्डवाइडच्या 2024 च्या अहवालानुसार, जागतिक रिअल-टाइम रिटेल पेमेंटच्या एकूण व्यवहारांपैकी UPI चा वाटा जवळपास 49 टक्के आहे, म्हणजे जगभरातील जवळपास अर्धे व्यवहार UPI द्वारे केले जातात.
फसवणूकाचे स्वरूप
जसा डिजिटल व्यवहाराचा वापर वाढतो, तसा UPI फसवणूकीचा धोका देखील वाढतो. ग्राहकांवर थेट पैसे काढण्याचे, फेक लिंक पाठवण्याचे, फेक ऐप किंवा वेबसाइट तयार करून पैसे हडप करण्याचे प्रकार वाढत आहेत. हे प्रकरण सामान्य लोकांसाठी भयानक ठरते, कारण अशा परिस्थितीत नुकसान भरपाई मिळण्याची खात्री नसते.
RBI चे प्रस्तावित उपाय
RBI ने ग्राहक संरक्षणासाठी नवीन उपाययोजना सादर केल्या आहेत. रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी पतधोरण आढाव्यानंतर सांगितले की, फसवणूकीस बळी पडणाऱ्या ग्राहकांना २५,००० रुपयांपर्यंत नुकसान भरपाई दिली जाईल. या निर्णयामागचा उद्देश डिजिटल व्यवहारांमध्ये ग्राहकांचा धोका कमी करणे आणि त्यांना सुरक्षित वातावरण प्रदान करणे हा आहे. या फ्रेमवर्कमुळे ग्राहकांच्या आर्थिक हक्कांचे रक्षण होईल आणि अनधिकृत व्यवहारांपासून संरक्षण वाढेल. यासह, बँका आणि पेमेंट प्लॅटफॉर्मना देखील अधिक जबाबदारी मिळणार आहे, जेणेकरून फसवणूक झाल्यास त्वरित कारवाई करता येईल. त्यामुळे ग्राहकांना UPI व्यवहारांमध्ये आत्मविश्वास वाढेल आणि डिजिटल व्यवहार अधिक सुरक्षित होतील.
नुकसान भरपाईसाठीची रचना
अनधिकृत व्यवहारांमध्ये ग्राहकांची उत्तरदायित्वे मर्यादित करण्याबाबत RBI ने आधी 2017 मध्ये मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या होत्या. त्या नंतर तंत्रज्ञानाचा वेग वाढल्याने या सूचनांचे रिव्ह्यू करण्याची गरज भासली. आता, प्रस्तावित सुधारित सूचनांमध्ये नुकसान भरपाईची रक्कम, अटी आणि प्रक्रिया स्पष्ट केली जाईल, तसेच सामान्य लोक आणि तज्ञ दोघेही सल्ला देऊ शकतील.
फसवणूक रोखण्यासाठी इतर उपाय
RBI डिजिटल पेमेंटची सुरक्षा वाढवण्यासाठी विशेष सुरक्षा उपाय देखील सुचवणार आहे. हे उपाय ज्येष्ठ नागरिकांसारख्या संवेदनशील युजर्ससाठी उपयुक्त ठरतील. काही उपायांमध्ये:
अतिरिक्त प्रमाणीकरण (Two-factor Authentication)
टॅग केलेले क्रेडिट
व्यवहारांच्या निरीक्षणासाठी अलर्ट सिस्टम
हे उपाय ग्राहकांना अधिक सुरक्षित डिजिटल व्यवहारासाठी मदत करतील.
ग्राहकांचे मार्गदर्शक तत्त्व
RBI ग्राहक संरक्षणासाठी तीन मार्गदर्शक तत्त्वांचे मसुदे जारी करणार आहे. हे तत्त्व गैर-विक्री, कर्ज वसुली एजंटची नियुक्ती आणि अनधिकृत व्यवहारांमध्ये ग्राहकांचे दायित्व मर्यादित करणे या बाबींशी संबंधित असतील. यामुळे ग्राहकांना नुकसान भरपाई मिळवण्यासाठी स्पष्ट मार्गदर्शन मिळेल.
ग्राहकांसाठी महत्त्व
व्यवसायात सतत वाढ होत असल्यामुळे सुरक्षितता महत्त्वाची ठरते. ग्राहकांनी डिजिटल व्यवहार करताना सतर्क राहणे अत्यावश्यक आहे. फसवणूक झाल्यास त्वरित संबंधित बँकेशी संपर्क साधावा आणि व्यवहाराबाबत तक्रार नोंदवावी. तसेच, व्यवहाराची तपशीलवार माहिती, जसे ट्रॅकिंग आयडी आणि व्यवहाराची तारीख, बँकेला पुरवणे गरजेचे आहे. ग्राहकांनी आपल्या मोबाइल आणि UPI ॲपची पासवर्ड सुरक्षा सुनिश्चित करावी आणि कोणत्याही अनोळखी लिंक किंवा मेसेजवर क्लिक करू नये. यामुळे नुकसान भरपाई मिळवण्याची प्रक्रिया जलद आणि सोपी होईल, तसेच भविष्यातील फसवणूक टाळता येईल.
बँकेला तात्काळ सूचित करणे
व्यवहाराची माहिती नोंदवणे
RBI मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करणे
यामुळे नुकसान भरपाई मिळवण्याची शक्यता वाढते.
आज केवळ भारतातच नव्हे तर जगभरात लोकप्रिय झालेली प्रणाली आहे. मात्र, डिजिटल व्यवहारामध्ये धोके वाढले आहेत. RBI ने ग्राहक संरक्षणासाठी महत्वाचे पाऊल उचलले असून २५,००० रुपयांपर्यंत नुकसान भरपाई देण्याचे प्रस्तावित केले आहे. यामुळे ग्राहक डिजिटल व्यवहार करताना अधिक सुरक्षित राहतील आणि फसवणूक झाल्यास योग्य उपाय मिळू शकतील.
