जावेद अख्तर यांनी ‘बॉर्डर 2’साठी गाणी लिहिण्यास दिला नकार; म्हणाले, “हे सर्जनशील दिवाळखोरीसारखं आहे”
1997 साली प्रदर्शित झालेला ‘बॉर्डर’ हा केवळ एक चित्रपट नव्हता, तर तो भारतीय प्रेक्षकांच्या मनात घर करून राहिलेला एक अनुभव होता. भारत–पाकिस्तान युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर तयार झालेल्या या चित्रपटात देशभक्ती, भावना, बलिदान आणि माणुसकी यांचा सुरेख मिलाफ पाहायला मिळाला होता. सनी देओलचा आक्रोश, जॅकी श्रॉफचा संयम, सुनील शेट्टीचा त्याग आणि अक्षय खन्नाची शांत अभिनयशैली आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात ताजी आहे. मात्र या सर्वांइतकाच चित्रपटाचा आत्मा बनलेली गोष्ट म्हणजे त्यातील गाणी.
‘संदेसे आते है…’ हे गाणं आजही भारतीय सिनेमातील सर्वोत्कृष्ट देशभक्तीपर गीतांपैकी एक मानलं जातं. या गाण्याचे बोल लिहिणारे ज्येष्ठ गीतकार जावेद अख्तर यांना यासाठी राष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलं होतं. त्यामुळेच जेव्हा तब्बल 28 वर्षांनंतर ‘बॉर्डर 2’ जाहीर झाला, तेव्हा प्रेक्षकांची अपेक्षा होती की या सीक्वेलमध्येही जावेद अख्तर यांची लेखणी असणार. मात्र प्रत्यक्षात तसं घडलं नाही.
‘बॉर्डर 2’ आणि प्रेक्षकांची अपेक्षा
‘बॉर्डर 2’ या आगामी चित्रपटात सनी देओल, दिलजित दोसांझ, वरुण धवन आणि अहान शेट्टी यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. देशभक्तीच्या धाग्यावर विणलेला हा चित्रपट पुन्हा एकदा मोठ्या पडद्यावर भावनांचा महापूर आणेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. पहिल्या भागाची लोकप्रियता, त्यातील गाणी आणि संवाद यामुळे सीक्वेलकडे प्रेक्षक मोठ्या उत्सुकतेने पाहत आहेत.
मात्र चित्रपटातील पहिलं गाणं ‘घर कब आओगे’ प्रदर्शित झाल्यानंतर सोशल मीडियावर एक चर्चा सुरू झाली—“जावेद अख्तर कुठे आहेत?” अनेकांनी थेट प्रश्न उपस्थित केला की ‘बॉर्डर 2’सारख्या चित्रपटासाठी जावेद अख्तर यांच्याशिवाय गाणी कशी?
जावेद अख्तर यांचा स्पष्ट नकार
या चर्चांना अखेर स्वतः जावेद अख्तर यांनी उत्तर दिलं. नुकत्याच दिलेल्या एका मुलाखतीत त्यांनी स्पष्टपणे सांगितलं की ‘बॉर्डर 2’साठी त्यांच्याकडे गाणी लिहिण्याची विचारणा झाली होती, मात्र त्यांनी स्वतःहून नकार दिला.
ते म्हणाले, “हो, निर्मात्यांनी मला गाणी लिहायला सांगितली होती. पण मी त्यांना नकार दिला. मला हे सगळं एक प्रकारचं सर्जनशील दिवाळखोरीसारखं वाटतं.” या एका वाक्याने त्यांनी संपूर्ण सिनेसृष्टीत खळबळ उडवून दिली.
“जुन्या यशावर जगणं म्हणजे दिवाळखोरी”
जावेद अख्तर यांनी आपल्या वक्तव्यात आजच्या बॉलिवूडमधील रीमेक, सीक्वेल आणि नॉस्टॅल्जिया मार्केटिंगवर थेट बोट ठेवलं. ते म्हणाले, “तुमच्याकडे आधीच एक गाणं आहे, जे प्रचंड हिट झालं होतं. आता त्याच गाण्यात थोडेफार शब्द बदलून, त्याला पुन्हा लोकांसमोर आणायचं – हे सर्जनशीलतेचं अपयश आहे. एकतर नवीन गाणी बनवा, नाहीतर स्वीकारा की आता तुम्ही त्या दर्जाचं काम करू शकत नाही.” त्यांच्या या विधानामुळे अनेक निर्माते आणि संगीतकार अस्वस्थ झाले आहेत, असं चित्र सध्या दिसत आहे.
‘बॉर्डर’ आणि त्याआधीचं उदाहरण
आपल्या भूमिकेचं समर्थन करताना जावेद अख्तर यांनी 1964 साली प्रदर्शित झालेल्या एका जुन्या युद्धपटाचा संदर्भ दिला. त्या चित्रपटातील गाणीही अत्यंत लोकप्रिय होती.
ते म्हणाले, “‘कर चले हम फिदा…’, ‘मैं ये सोचकर उसके दर से उठा था’… ही गाणी काही साधी नव्हती. आमच्यासमोरही तेव्हाही एक मोठा वारसा होता. पण आम्ही ती गाणी वापरली नाहीत. आम्ही पूर्णपणे नवीन गाणी लिहिली, नवीन भावना निर्माण केल्या आणि लोकांनी ती स्वीकारली.” यातूनच ‘बॉर्डर’मधील गाणी अमर झाली, असं अख्तर यांचं मत आहे.
“जुन्या आठवणींचा बाजार लावू नका”
आजकाल जुन्या चित्रपटांचे सीक्वेल, रीमेक आणि रिमिक्स मोठ्या प्रमाणावर तयार होत आहेत. यामागे नॉस्टॅल्जियाचा वापर करून प्रेक्षकांना थिएटरमध्ये खेचण्याचा प्रयत्न केला जातो. यावरही जावेद अख्तर यांनी परखड मत मांडलं.
एका प्रश्नाला उत्तर देताना ते म्हणाले, “जर तुम्हाला वाटत असेल की जुन्या आठवणी विकूनच चित्रपट चालतो, तर मग तुम्ही स्वतः नवीन आठवणी बनवण्याची हिंमत का करत नाही?” हे वाक्य सध्या सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होत आहे.
‘संदेसे आते है’ का पुन्हा नाही?
प्रेक्षकांच्या मनात अजूनही एक प्रश्न आहे—‘संदेसे आते है’सारखं गाणं पुन्हा का नाही?
यावर अप्रत्यक्षपणे उत्तर देताना अख्तर म्हणतात की,
काही गोष्टी त्या काळातच सुंदर असतात
त्यांना पुन्हा निर्माण करण्याचा प्रयत्न केल्यास त्यांची प्रतिष्ठा कमी होते
भावना कॉपी करता येत नाहीत
त्यांच्या मते, देशभक्ती ही भावना आहे, फॉर्म्युला नाही.
बॉलिवूडमधील बदल आणि जावेद अख्तर
जावेद अख्तर हे अशा मोजक्या लेखक-गीतकारांपैकी एक आहेत, ज्यांनी काळाबरोबर बदल स्वीकारले, पण तत्त्वांशी तडजोड केली नाही. ‘शोले’, ‘दीवार’, ‘जंजीर’, ‘1947 अर्थ’, ‘लगान’, ‘रॉक ऑन’ अशा विविध प्रकारच्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी आपली लेखणी चालवली.
आज जिथे अनेकजण यशस्वी फॉर्म्युल्यांची पुनरावृत्ती करत आहेत, तिथे अख्तर नवीन विचार, नवीन भाषा आणि नवीन भावना यावर भर देताना दिसतात.
सोशल मीडियावर संमिश्र प्रतिक्रिया
जावेद अख्तर यांच्या वक्तव्यावर सोशल मीडियावर संमिश्र प्रतिक्रिया उमटत आहेत.
एका वर्गाने त्यांच्या प्रामाणिकपणाचं कौतुक केलं आहे, तर काहींनी असा सवाल केला आहे की,
जर ते गाणी लिहिली असती, तर ‘बॉर्डर 2’ अधिक प्रभावी ठरला असता
प्रेक्षकांच्या अपेक्षा पूर्ण झाल्या असत्या
मात्र बहुसंख्य प्रतिक्रिया या त्यांच्या भूमिकेला पाठिंबा देणाऱ्या आहेत.
‘बॉर्डर 2’ हा चित्रपट कसा असेल, हे चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतरच स्पष्ट होईल. मात्र जावेद अख्तर यांचा नकार आणि त्यामागील कारणे ही केवळ एका चित्रपटापुरती मर्यादित नाहीत. ती आजच्या बॉलिवूडमधील सर्जनशीलतेच्या स्थितीवर टाकलेलं एक परखड भाष्य आहे. जुन्या यशावर जगायचं की नवीन वाटा शोधायच्या—हा प्रश्न त्यांनी संपूर्ण सिनेसृष्टीसमोर उभा केला आहे.
