इराण युद्धात मध्यस्थीची धडपड; पण पाकिस्तानला सीमारेषेवर मोठा धक्का, तालिबानकडून तीन चौक्या उद्ध्वस्त

मध्यपूर्वेत वाढलेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घडामोडींना वेग आला असताना, या संघर्षात मध्यस्थीची भूमिका बजावण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या पाकिस्तानला सलग दुसऱ्या दिवशी मोठा धक्का बसला आहे. एका बाजूला इराणशी विश्वासाचे प्रश्न निर्माण झाले असताना, दुसऱ्या बाजूला अफगाणिस्तान सीमेवर तालिबानने केलेल्या हल्ल्यामुळे पाकिस्तानची स्थिती अधिकच अडचणीत सापडली आहे. त्यामुळे पाकिस्तानच्या परराष्ट्र धोरणावर आणि सुरक्षा व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे.

मध्यपूर्वेतील वाढत्या संघर्षात पाकिस्तान स्वतःला ‘शांततेचा दूत’ म्हणून सादर करण्याचा प्रयत्न करत आहे. अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यातील तणाव कमी करण्यासाठी पाकिस्तानचे राजनैतिक प्रयत्न सुरू आहेत. पाकिस्तान सरकार आणि सैन्याचे वरिष्ठ अधिकारी विविध देशांशी संपर्क साधत असून, संघर्ष शमवण्यासाठी संवादाची भूमिका घेत आहेत. या माध्यमातून जागतिक स्तरावर स्वतःची प्रतिमा उंचावण्याचा पाकिस्तानचा प्रयत्न असल्याचे मानले जाते.

मात्र, या प्रयत्नांना सलग धक्के बसत असल्याचे चित्र आहे. नुकत्याच घडलेल्या घटनेत, अफगाणिस्तानात सत्तेवर असलेल्या तालिबानने पाकिस्तान-अफगाणिस्तान सीमेलगत असलेल्या पाकिस्तानी सैन्याच्या तीन चौक्या पूर्णपणे उद्ध्वस्त केल्या. या हल्ल्यात पाकिस्तानच्या सैन्याला नुकसान सहन करावे लागल्याची माहिती समोर आली आहे. या घटनेमुळे सीमावर्ती भागातील तणाव पुन्हा एकदा वाढला आहे.

तालिबानच्या म्हणण्यानुसार, पाकिस्तानने अफगाणिस्तानच्या हद्दीत घुसखोरी करून हल्ले केल्यामुळे त्यांनी प्रत्युत्तरादाखल ही कारवाई केली. पाकिस्तानकडून मात्र या हल्ल्याला ‘दहशतवादी कारवाई’ असे संबोधण्यात आले असून, तालिबानवर सीमाभंगाचा आरोप करण्यात आला आहे. दोन्ही बाजूंनी आरोप-प्रत्यारोप सुरू असल्याने परिस्थिती आणखी चिघळण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

यापूर्वीही पाकिस्तान आणि तालिबान यांच्यातील संबंध ताणलेले राहिले आहेत. पाकिस्तानने अनेकदा तालिबानवर ‘तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान’ (TTP) या दहशतवादी संघटनेला आश्रय देत असल्याचा आरोप केला आहे. TTP कडून पाकिस्तानात अनेक हल्ले करण्यात आले असून, यामुळे पाकिस्तानने अफगाणिस्तानात एअर स्ट्राईकसारख्या कारवाया केल्या आहेत. तालिबानने या कारवायांना आक्रमकता म्हणत तीव्र निषेध नोंदवला आहे.

या पार्श्वभूमीवर, सीमावर्ती भागातील ताज्या हल्ल्यामुळे दोन्ही देशांमधील तणाव आणखी वाढण्याची चिन्हे दिसत आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, अशा घटना घडत राहिल्यास परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर जाण्याचा धोका आहे. याचा परिणाम केवळ पाकिस्तान-अफगाणिस्तान संबंधांवरच नव्हे, तर संपूर्ण प्रदेशाच्या सुरक्षेवर होऊ शकतो.

दरम्यान, पाकिस्तानच्या मध्यस्थीच्या प्रयत्नांवरही या घटनांचा परिणाम होताना दिसत आहे. एका बाजूला इराणने पाकिस्तानच्या जहाजाला अडवून ठेवले होते, ज्यामुळे दोन्ही देशांमधील विश्वासाचे संबंध कितपत दृढ आहेत, याबाबत प्रश्न निर्माण झाले. त्यातच सीमावर्ती हल्ल्यामुळे पाकिस्तानची अंतर्गत सुरक्षा व्यवस्था कितपत सक्षम आहे, यावरही चर्चा सुरू झाली आहे.

विश्लेषकांच्या मते, स्वतःच्या सीमांवर नियंत्रण राखण्यात अडचणी येत असताना पाकिस्तानने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मध्यस्थीची भूमिका घेणे आव्हानात्मक ठरू शकते. यामुळे पाकिस्तानच्या विश्वासार्हतेवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः, मध्यपूर्वेतील गुंतागुंतीच्या संघर्षात मध्यस्थी करणे हे अत्यंत संवेदनशील आणि जबाबदारीचे काम मानले जाते.

पाकिस्तान सध्या संतुलन राखण्याचा प्रयत्न करत आहे. एकीकडे सौदी अरेबिया आणि अमेरिका यांच्याशी संबंध कायम ठेवत असताना, दुसरीकडे इराणशीही संवाद साधण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. मात्र, या सर्व घडामोडींमध्ये सीमावर्ती तणाव आणि तालिबानसोबतचे संघर्ष पाकिस्तानसाठी मोठे आव्हान ठरत आहेत.

या घटनांमुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पाकिस्तानच्या भूमिकेबाबत मिश्र प्रतिक्रिया उमटत आहेत. काहीजण पाकिस्तानच्या प्रयत्नांचे कौतुक करत असले तरी, अनेक तज्ज्ञ त्याच्या क्षमतेवर प्रश्न उपस्थित करत आहेत. ‘स्वतःची सीमा सुरक्षित ठेवता येत नाही, तर जागतिक संघर्षात मध्यस्थी कशी करणार?’ असा सवालही उपस्थित केला जात आहे.

एकंदरीत, पाकिस्तान सध्या दोन आघाड्यांवर संघर्ष करताना दिसत आहे—एकीकडे मध्यपूर्वेतील तणाव कमी करण्यासाठी राजनैतिक प्रयत्न, तर दुसरीकडे स्वतःच्या सीमांवर वाढता तणाव. या दुहेरी आव्हानामुळे पाकिस्तानची स्थिती अधिकच गुंतागुंतीची बनली आहे. पुढील काही दिवसांत या परिस्थितीचा कसा विकास होतो, याकडे जगाचे लक्ष लागले आहे.