तेल संकटामुळे जगभरात चिंता, पण चीन निर्धास्त का? दीर्घकालीन ऊर्जा रणनीतीमागचं मोठं गणित
मध्य पूर्वेत वाढलेल्या तणावामुळे जागतिक राजकारण आणि अर्थव्यवस्थेवर मोठे परिणाम दिसून येत आहेत. इराण विरुद्ध इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यात वाढलेल्या संघर्षामुळे तेल बाजारात मोठी अनिश्चितता निर्माण झाली आहे. विशेषतः जगातील महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांपैकी एक असलेल्या स्ट्रेट ऑफ हॉमुर्झ परिसरात निर्माण झालेल्या तणावामुळे तेल पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
जगातील जवळपास 20 टक्के कच्च्या तेलाची वाहतूक या अरुंद समुद्री मार्गातून होते. त्यामुळे या मार्गात अडथळे निर्माण झाल्यास जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होऊ शकतो. अनेक देश या संकटामुळे चिंतेत असताना चीन मात्र तुलनेने स्थिर आणि निर्धास्त दिसत आहे.
जागतिक तेल संकटाची पार्श्वभूमी
मध्य पूर्वेत वाढलेल्या संघर्षामुळे तेल टँकर्सची वाहतूक कमी झाली आहे. परिणामी आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेलाच्या किंमतींमध्ये मोठी वाढ झाली असून काही वेळा प्रति बॅरल 100 डॉलरचा टप्पाही पार झाला आहे.
ऊर्जा विश्लेषण संस्थांच्या आकडेवारीनुसार चीन आपल्या ऊर्जा गरजांचा मोठा भाग मध्य पूर्वेतून पूर्ण करतो. मात्र, संभाव्य संकटाचा अंदाज घेऊन चीनने दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा धोरण राबवले आहे.
चीनची रणनितीक तेल साठवणूक
गेल्या दोन दशकांत चीनने देशभरात विशाल रणनितीक पेट्रोलियम साठे उभारले आहेत. या साठ्यांमुळे तेल पुरवठा खंडित झाला तरी 100 पेक्षा अधिक दिवस देशातील गरजा पूर्ण करता येऊ शकतात.
ही साठवणूक व्यवस्था चीनला संकटाच्या काळात पर्यायी ऊर्जा स्रोत शोधण्यासाठी वेळ देते. त्यामुळे समुद्री मार्गात अडथळे आले तरी तातडीने अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत नाही.
ऊर्जा स्त्रोतांचे विविधीकरण
चीनने ऊर्जा पुरवठ्यासाठी केवळ मध्य पूर्वेवर अवलंबून राहण्याऐवजी विविध देशांशी दीर्घकालीन करार केले आहेत. विशेषतः रशिया हा चीनचा महत्त्वाचा ऊर्जा भागीदार बनला आहे. पाइपलाइन नेटवर्कद्वारे थेट तेल आणि गॅसचा पुरवठा मिळत असल्याने समुद्री वाहतुकीवरील अवलंबित्व कमी झाले आहे.
याशिवाय आफ्रिका, मध्य आशिया आणि लॅटिन अमेरिकेतूनही चीनने तेल आयात वाढवली आहे. यामुळे ऊर्जा पुरवठा विविध मार्गांनी सुरू राहू शकतो.
चीन-इराण 25 वर्षांचा ऊर्जा करार
चीन आणि इराण यांच्यात दीर्घकालीन रणनितीक सहकार्याचा करार झाला आहे. या करारानुसार चीन इराणमधील ऊर्जा आणि पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी गुंतवणूक करतो. बदल्यात चीनला स्थिर आणि तुलनेने स्वस्त तेल पुरवठा मिळतो. भूराजकीय तणाव असतानाही हा करार चीनसाठी फायदेशीर ठरत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
‘बेल्ट अँड रोड’ उपक्रम आणि ऊर्जा सुरक्षा
ऊर्जा सुरक्षेला बळकटी देण्यासाठी चीनने जागतिक पातळीवर बंदरे, पाइपलाइन, औद्योगिक कॉरिडॉर आणि वाहतूक नेटवर्कमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक केली आहे. बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह या उपक्रमाद्वारे व्यापार वाढवण्याबरोबरच ऊर्जा पुरवठ्यासाठी पर्यायी मार्ग तयार करण्यावर भर दिला आहे.
सैन्य संघर्षापासून दूर राहण्याची भूमिका
मध्य पूर्वेत चीनचे मोठे आर्थिक हितसंबंध आहेत. त्यामुळे चीन नेहमी कूटनितीक मार्गाने समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करताना दिसतो. थेट युद्धात सहभागी होण्यापेक्षा संवाद आणि संतुलित संबंध राखण्यावर बीजिंगचा भर असतो.
जागतिक संकटात चीनची मजबूत स्थिती
सध्याच्या तेल संकटातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे की दीर्घकालीन ऊर्जा नियोजनामुळे चीन इतर देशांच्या तुलनेत अधिक मजबूत स्थितीत आहे. तेल साठवणूक, विविध ऊर्जा करार आणि जागतिक गुंतवणूक या माध्यमातून चीनने संभाव्य संकटाचा सामना करण्याची तयारी आधीच करून ठेवली होती.
जगातील महत्त्वाचा समुद्री मार्ग अस्थिर असताना अनेक देश ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंतेत आहेत. मात्र दीर्घकालीन रणनीती, साठवणूक व्यवस्था आणि विविध ऊर्जा स्त्रोतांमुळे चीन तुलनेने निर्धास्त दिसत आहे. ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने हे संकट इतर देशांसाठीही एक महत्त्वाचा धडा ठरू शकतो.
