थुंकण्यापासून कचरा जाळण्यापर्यंत… मुंबई महापालिका अॅक्शन मोडमध्ये; कोणाला किती दंड?
मुंबईला स्वच्छ, सुंदर आणि जागतिक दर्जाचे शहर बनवण्याच्या दिशेने बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने (BMC) मोठा आणि निर्णायक पाऊल उचलले आहे. ‘स्वच्छ मुंबई, सुंदर मुंबई’ हे केवळ घोषवाक्य न राहता प्रत्यक्ष अंमलात यावे, यासाठी महापालिकेने ‘घनकचरा (व्यवस्थापन व हाताळणी), स्वच्छता आणि स्वच्छताविषयक उपविधी – २०२५’ ही नवी नियमावली लागू केली आहे.
या नव्या नियमावलीनुसार सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे, रस्त्यावर कचरा फेकणे, उघड्यावर लघवी-शौच करणे, कचरा जाळणे, बांधकामाचा राडारोडा टाकणे अशा कृत्यांवर आता शेकडो नव्हे तर हजारो आणि काही ठिकाणी थेट २५ हजार रुपयांपर्यंत दंड आकारण्यात येणार आहे.
स्वच्छतेसाठी कडक पावले का गरजेची?
मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी असली, तरी स्वच्छतेच्या बाबतीत शहराला अनेकदा टीकेला सामोरे जावे लागते.
रस्त्यांवर पडलेला कचरा
पान-तंबाखू खाऊन थुंकण्याचे प्रमाण
उघड्यावर लघवी-शौच
बांधकामातील राडारोडा
कचरा जाळल्याने होणारे प्रदूषण
या सर्व समस्यांमुळे मुंबईच्या आरोग्य, वाहतूक आणि पर्यावरणावर मोठा परिणाम होत आहे. याच पार्श्वभूमीवर महापालिका आयुक्त भूषण गगराणी आणि अतिरिक्त आयुक्त डॉ. अश्विनी जोशी यांच्या नेतृत्वाखाली ही नवी नियमावली लागू करण्यात आली आहे.
२१ कडक नियम; सामान्य नागरिकांसह सर्वांनाच लागू
या नियमावलीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ सामान्य नागरिकांपुरती मर्यादित नाही.
यामध्ये पुढील घटकांचा स्पष्ट समावेश आहे
सामान्य मुंबईकर
गृहनिर्माण संस्था (सोसायटी)
दुकाने, हॉटेल्स, मॉल्स
बांधकाम व्यावसायिक
सार्वजनिक उत्सवांचे आयोजक
रस्ते, पदपथ, रेल्वे स्थानक परिसर, बाजारपेठा, समुद्रकिनारे, सार्वजनिक नळ, उद्याने अशा सर्व ठिकाणी स्वच्छतेचे नियम पाळणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.
कोणाला किती दंड? (दंडाची सविस्तर यादी)
नव्या नियमावलीनुसार दंडाची रक्कम गुन्ह्याच्या स्वरूपानुसार निश्चित करण्यात आली आहे.
दंडाची वर्गवारी
सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे – २५० रुपये पान, तंबाखू, गुटखा खाऊन सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणाऱ्यांवर विशेष लक्ष ठेवले जाणार आहे. वारंवार नियम तोडल्यास दंड वाढवला जाऊ शकतो.
रस्ते किंवा पदपथावर कचरा टाकणे – ५०० रुपये घरगुती कचरा, खाण्यापिण्याचा कचरा, प्लास्टिक पिशव्या रस्त्यावर फेकल्यास तात्काळ दंड आकारला जाणार आहे.
उघड्यावर लघवी किंवा शौच – ५०० रुपये सार्वजनिक आरोग्याला धोका निर्माण केल्याबद्दल ही कारवाई करण्यात येणार आहे.
ओला आणि सुका कचरा वेगळा न करणे – २०० ते १००० रुपये घरगुती पातळीवर दंड, तर सोसायट्यांसाठी थेट १००० रुपयांपर्यंत दंड आकारण्यात येणार आहे.
पाळीव प्राण्यांची विष्ठा न उचलणे – १,००० रुपये कुत्रे किंवा अन्य पाळीव प्राण्यांनी सार्वजनिक ठिकाणी घाण केल्यास मालक जबाबदार असणार आहे.
सार्वजनिक ठिकाणी आंघोळ किंवा कपडे धुणे – ३०० रुपये सार्वजनिक नळ, रस्त्याच्या कडेला किंवा उघड्यावर आंघोळ केल्यास दंड.
कचरा जाळणे – १०,००० रुपये धुरामुळे होणारे वायुप्रदूषण रोखण्यासाठी ही मोठी कारवाई करण्यात आली आहे.
बांधकामाचा राडारोडा (Debris) टाकणे – २०,००० ते २५,००० रुपये अनधिकृतपणे राडारोडा टाकणे किंवा विनापरवाना वाहतूक केल्यास कडक दंड.
बांधकाम राडारोड्यावर विशेष कारवाई
अनेक ठिकाणी अनधिकृतपणे बांधकामाचा राडारोडा टाकल्यामुळे रस्त्यांची दुरवस्था होते, वाहतुकीला अडथळा येतो आणि अपघातांचा धोका वाढतो. हे रोखण्यासाठी उपायुक्त किरण दिघावकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली विशेष पथके तैनात करण्यात आली आहेत.
विनापरवाना राडारोडा वाहतूक करणाऱ्या गाड्या जप्त
थेट २५,००० रुपयांचा दंड
वारंवार नियम मोडल्यास कायदेशीर कारवाई
हॉटेल, मॉल, दुकाने आणि उत्सव आयोजकांची जबाबदारी
नव्या नियमांनुसार
हॉटेल, मॉल आणि दुकानदारांना त्यांच्या परिसरातील स्वच्छतेची जबाबदारी घ्यावी लागेल
सार्वजनिक उत्सव, मिरवणुका, कार्यक्रमांदरम्यान कचरा व्यवस्थापन करणे अनिवार्य
नियम न पाळल्यास आयोजकांवरही दंडात्मक कारवाई
पालिकेची भूमिका : दंड नव्हे, शिस्त महत्त्वाची
अतिरिक्त आयुक्त डॉ. अश्विनी जोशी यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे की, “दंड आकारणे हा पालिकेचा मुख्य उद्देश नाही. मुंबईकरांमध्ये स्वच्छतेची शिस्त लागावी, हीच आमची अपेक्षा आहे.” महापालिकेने नागरिकांना ‘कचरामुक्त मुंबई’ मोहिमेत सक्रिय सहभागी होण्याचे आवाहन केले आहे.
नागरिकांची जबाबदारी काय?
कचरा ओला-सुका वेगळा करणे
रस्त्यावर थुंकू नये
सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छतेचे नियम पाळणे
पाळीव प्राण्यांची योग्य काळजी
नियम मोडणाऱ्यांना रोखण्यासाठी सामाजिक जबाबदारी
स्वच्छ मुंबईसाठी कठोर पण आवश्यक निर्णय
जागतिक दर्जाचे शहर बनवायचे असेल, तर स्वच्छतेबाबत कठोर निर्णय घेणे अपरिहार्य आहे. केवळ योजना आखून किंवा घोषणा करून स्वच्छता साध्य होणार नाही, तर त्यासाठी नागरिकांची शिस्त आणि जबाबदारी तितकीच महत्त्वाची आहे. याच पार्श्वभूमीवर बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने लागू केलेली नवी स्वच्छता नियमावली ही केवळ दंड आकारण्यासाठी नसून मुंबईकरांच्या दैनंदिन सवयी बदलण्याचा प्रयत्न आहे. सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे, रस्त्यावर कचरा टाकणे, उघड्यावर लघवी-शौच करणे किंवा कचरा जाळणे यासारख्या कृत्यांमुळे शहराच्या आरोग्य आणि पर्यावरणावर गंभीर परिणाम होत आहेत. या सवयींवर आळा घालण्यासाठी कडक नियम आवश्यक होते.
दंडात्मक कारवाई ही शिक्षेसाठी नसून शिस्त लावण्यासाठी आहे, असा महापालिकेचा स्पष्ट संदेश आहे. स्वच्छ परिसर, प्रदूषणमुक्त वातावरण आणि सुरक्षित सार्वजनिक जागा यामुळेच अधिक राहण्यायोग्य बनेल. त्यामुळे स्वच्छ मुंबईची जबाबदारी केवळ प्रशासनावर न टाकता प्रत्येक नागरिकाने ती स्वतःची मानणे गरजेचे आहे. नियम पाळले तर दंडाची भीती उरणार नाही आणि मुंबई खऱ्या अर्थाने जागतिक दर्जाचे शहर बनेल. आता नियम मोडल्यास दंड निश्चित आहे. त्यामुळे “स्वच्छता ही केवळ पालिकेची नाही, तर प्रत्येक मुंबईकराची जबाबदारी” हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
