राष्ट्रगीत ‘वंदे मातरम्’ सरकारी कार्यक्रमांत अनिवार्य; 6 कडवी गायनाची अटी लागू

मातरम्

कडवी गाणे बंधनकारक

भारताच्या राष्ट्रीय अस्मितेचे प्रतीक असलेल्या ‘वंदे मातरम्’ या राष्ट्रगीताबाबत केंद्र सरकारने महत्त्वाचे नवे मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत. आतापर्यंत ‘जन गण मन’ या राष्ट्रगानासाठी स्पष्ट प्रोटोकॉल अस्तित्वात होता; मात्र ‘वंदे मातरम्’साठी औपचारिक नियम नव्हते. आता केंद्रीय गृहमंत्रालयाने इंग्रजी आणि हिंदी भाषेत सर्व राज्ये, केंद्रशासित प्रदेश, मंत्रालये आणि संवैधानिक संस्थांना नवीन निर्देश पाठवले आहेत. या निर्णयामुळे राष्ट्रगीताच्या सादरीकरणाबाबत एकसमानता आणि शिस्त प्रस्थापित करण्याचा सरकारचा प्रयत्न दिसून येतो.

सरकारी कार्यक्रमांत अनिवार्य सादरीकरण

नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, ‘जन गण मन’प्रमाणेच ‘वंदे मातरम्’ही आता विविध सरकारी कार्यक्रमांत वाजवणे किंवा गाणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. विशेष म्हणजे, जर राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगान दोन्ही एकत्र सादर केले जाणार असतील, तर प्रथम ‘वंदे मातरम्’ आणि त्यानंतर ‘जन गण मन’ वाजवले किंवा गायले जाईल.

नव्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार तिरंगा फडकवताना, राष्ट्रपतींच्या आगमनावेळी आणि त्यांच्या भाषणाच्या आधी-नंतर ‘वंदे मातरम्’ गायन किंवा वादन करणे अनिवार्य केले गेले आहे. तसेच देशाला संबोधित केलेल्या अधिकृत कार्यक्रमांमध्येही राष्ट्रगीताचा समावेश करणे अपेक्षित आहे. राज्यपालांच्या आगमनावेळी आणि त्यांच्या अधिकृत कार्यक्रमांमध्येही हे नियम लागू होणार आहेत. या ठरावामुळे सरकारी कार्यक्रमांमध्ये राष्ट्रगीताचे स्थान निश्चित होईल आणि श्रोत्यांकडून योग्य सन्मान सुनिश्चित केला जाईल.

सहा कडव्यांचे संपूर्ण गायन

आतापर्यंत अधिकृत कार्यक्रमांत ‘वंदे मातरम्’ची प्रामुख्याने पहिली दोन कडवी गायली जात असत. मात्र नव्या नियमांनुसार सहा कडव्यांचे संपूर्ण सादरीकरण (सुमारे ३ मिनिटे १० सेकंद) करणे अपेक्षित आहे. यामुळे राष्ट्रगीताचा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक प्रभावीपणे मांडला जाईल, असे मत व्यक्त केले जात आहे.

सावधान मुद्रेत उभे राहणे बंधनकारक

नव्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, राष्ट्रगीताचे गायन किंवा वादन सुरू असताना उपस्थित सर्वांनी सावधान मुद्रेत उभे राहणे आवश्यक आहे. यामुळे राष्ट्रगीताला योग्य सन्मान दिला जाईल आणि कार्यक्रम शिस्तबद्ध पद्धतीने चालेल. जर राष्ट्रगीत बँडद्वारे वाजवले जाणार असेल, तर त्याआधी ढोल थाप किंवा ड्रम रोल देण्यात येईल, जेणेकरून उपस्थितांना स्पष्ट संकेत मिळेल की राष्ट्रगीत सुरू होणार आहे. या पद्धतीमुळे कार्यक्रमात गोंधळ किंवा विस्कळीतपणा निर्माण होणार नाही आणि राष्ट्रगीताच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाला योग्य आदर मिळेल. तसेच, शालेय, सरकारी आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये शिस्तबद्ध वातावरण राखण्यासाठी ही पद्धत प्रभावी ठरेल.

चित्रपटगृह आणि न्यूज रीलसाठी वेगळा नियम

न्यूज रील, डॉक्युमेंट्री किंवा चित्रपटाचा भाग म्हणून राष्ट्रगीत दाखवले जात असल्यास प्रेक्षकांनी उभे राहण्याची सक्ती नसेल. कारण अशा परिस्थितीत उभे राहिल्यास प्रदर्शनात अडथळा निर्माण होऊ शकतो आणि अव्यवस्था होण्याची शक्यता असते. राष्ट्रगीताचा मान राखताना व्यावहारिकता जपण्याचा प्रयत्न या निर्णयातून दिसून येतो.

कार्यक्रमांचे तीन प्रकार

नव्या व्यवस्थेनुसार राष्ट्रगीत ‘वंदे मातरम्’ सादर करण्यासाठी कार्यक्रम तीन प्रमुख श्रेणींमध्ये विभागले गेले आहेत. पहिली श्रेणी म्हणजे औपचारिक सरकारी समारंभ, जिथे राष्ट्रगीत गायन किंवा वादन अनिवार्य राहणार आहे. दुसरी श्रेणी संवैधानिक पदाधिकाऱ्यांचे कार्यक्रम, जसे राष्ट्रपती, राज्यपाल किंवा इतर वरिष्ठ अधिकारी यांच्या उपस्थितीतले कार्यक्रम, ज्यामध्ये राष्ट्रगीताच्या सादरीकरणासाठी निश्चित प्रोटोकॉल ठरवला जाईल.

तिसरी श्रेणी इतर सार्वजनिक राष्ट्रीय कार्यक्रम, जिथे नागरिकांच्या उपस्थितीत राष्ट्रगीत सादर केले जाईल, परंतु त्यासाठी काही व्यावहारिक नियम व पारंपरिक मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन केले जाणार आहे. या तीन श्रेणीनुसार राष्ट्रगीताचे स्थान, गाण्याची पद्धत आणि श्रोत्यांचा सहभाग ठरवला जाईल, ज्यामुळे कार्यक्रमात सुसंगती आणि राष्ट्रीय आदर राखता येईल.

शाळांसाठी विशेष सूचना

नव्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, सर्व शाळांमध्ये दिवसाची सुरुवात सामूहिक ‘वंदे मातरम्’ गायनाने करता येईल. शाळा व्यवस्थापनाने विद्यार्थ्यांमध्ये राष्ट्रगीत, राष्ट्रगान आणि राष्ट्रीय ध्वजाबद्दल आदर, सन्मान आणि अभिमानाची भावना रुजवण्यासाठी विविध शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक उपक्रम राबवावेत. यामध्ये विद्यार्थ्यांना राष्ट्रगीताच्या इतिहासाची माहिती देणे, त्याचे महत्व समजावून सांगणे, तसेच गाण्याचे नियम आणि शिस्त शिकवणे यांचा समावेश असावा. औपचारिक कार्यक्रम नसतानाही राष्ट्रगीत गाण्याची परवानगी आहे, पण ते शिस्तबद्ध, सभ्य आणि योग्य पद्धतीने सादर करणे अपेक्षित आहे. या नियमांमुळे शाळांमध्ये राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय प्रतीकांविषयी विद्यार्थ्यांमध्ये जागरूकता वाढेल आणि राष्ट्रप्रेमाची भावना दृढ होईल.

१५० वर्षांचा ऐतिहासिक टप्पा

‘वंदे मातरम्’ या गीताच्या १५० वर्षांच्या स्मरणीय टप्प्याच्या पार्श्वभूमीवर हे नवे नियम आणले गेल्याचे सांगितले जाते. बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी रचलेले हे गीत स्वातंत्र्यलढ्यात प्रेरणास्थान ठरले. त्यामुळे राष्ट्रगीताचा गौरव वाढवण्यासाठी आणि त्याच्या सादरीकरणात एकरूपता आणण्यासाठी हा निर्णय घेतल्याचे स्पष्ट होते.

केंद्र सरकारच्या या नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांमुळे ‘वंदे मातरम्’च्या सादरीकरणाबाबत स्पष्टता येणार आहे. राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगान या दोन्हींचा सन्मान राखत राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश देण्याचा प्रयत्न यातून दिसतो. अधिकृत अधिसूचनेनंतर राज्ये आणि संबंधित संस्था याची अंमलबजावणी करतील. राष्ट्रभावना दृढ करण्याच्या दृष्टीने हा निर्णय महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.