भारतीय बाजारात दररोज लाखो ग्राहक खाद्यतेलाची खरेदी करतात. स्वयंपाकघरातील अत्यावश्यक वस्तूंमध्ये खाद्यतेलाचं स्थान सर्वांत वरचं आहे. मात्र या अत्यावश्यक वस्तूच्या खरेदीतसुद्धा ग्राहकांची मोठ्या प्रमाणावर फसवणूक होत असल्याचं वास्तव आता उघड होत आहे. तुम्ही एक लिटर तेलाचं पॅकेट घेत आहात असं समजून पैसे देता, पण प्रत्यक्षात त्या पॅकेटमध्ये 750 ते 950 ग्रॅमचं तेल असतं. म्हणजेच तुम्ही जवळपास 50 ते 250 ग्रॅम तेलासाठी अधिक पैसे देत आहात — आणि ही फसवणूक दररोज लाखो ग्राहकांवर होत आहे.
‘एक लिटर’ की ‘एक किलो’? – ग्राहकांच्या गोंधळाचा फायदा
बहुतेक ग्राहक जेव्हा बाजारात जातात, तेव्हा ते ‘एक लिटर तेलाचं पॅकेट द्या’ असं सांगतात. दुकानदार पॅकेट देतो, त्यावर मोठ्या अक्षरात “1L” किंवा “1 litre pack” असं लिहिलेलं असतं असं अनेकांना वाटतं. पण वस्तुस्थिती अशी आहे की बहुतेक तेल कंपन्या ‘वजन’ या मोजमापात तेल विकतात — म्हणजे लिटरमध्ये नव्हे, तर ग्रॅममध्ये!
तेलाची घनता (density) पाण्यापेक्षा वेगळी असल्याने 1 लिटर तेलाचं वजन 1000 ग्रॅमपेक्षा कमी असतं. साधारणतः सूर्यफूल तेलाचं वजन 920 ग्रॅम, तर सोयाबीन किंवा पामतेलाचं वजन 950 ग्रॅमपर्यंत असतं. म्हणजेच तुम्ही “1 लिटर तेल” घेत आहात असं समजत असाल, पण प्रत्यक्षात ते 920 ग्रॅम असतं. ही बाब कंपन्या पॅकेटच्या कोपऱ्यात सूक्ष्म अक्षरांत लिहितात, जी अनेक ग्राहकांच्या नजरेतून सुटते.
Related News
मोबाईल म्हणजे Nokia ! मग असा कसा कोसळला जगातला नंबर 1 ब्रँड?
सोने-चांदीच्या किंमतीत तुफान वाढ, लग्नसराईत आणि गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे अपडेट
महाग आहे पण फायदेशीर: गाढविणीच्या दुधाचे आरोग्यविषयक आणि सौंदर्य फायदे
‘अर्धा लिटर’ पॅक म्हणजे फक्त 350–450 ग्रॅम तेल
ग्राहकांची फसवणूक केवळ 1 लिटर पॅकमध्येच होत नाही, तर अर्ध्या लिटरच्या पॅकसाठीही हीच कहाणी आहे. बाजारात अर्ध्या लिटरच्या नावाखाली विकले जाणारे पॅकेट प्रत्यक्षात फक्त 350 ते 450 ग्रॅम तेलचं असतं. म्हणजे तुम्ही अर्ध्या लिटरचा दर देत असताना जवळपास 100–150 ग्रॅम तेल कमी मिळतं.
या पॅकेटची बाह्य रचना, रंग आणि साईज जवळपास एकसारखी असते, त्यामुळे सामान्य ग्राहकाला त्यातील फरक ओळखता येत नाही. दुकानात “हा पॅक थोडा स्वस्त आहे” म्हणून ग्राहक तो घेतात, पण प्रत्यक्षात त्यात कमी प्रमाणात तेल असतं — हीच कंपन्यांची मार्केटिंग युक्ती आहे.
कंपन्यांची नफा वाढवण्याची खेळी
खाद्यतेल उद्योगात स्पर्धा तीव्र आहे. तेलाच्या किंमती थोड्याशा बदलल्या तरी विक्रीवर मोठा परिणाम होतो. त्यामुळे अनेक कंपन्या आपला नफा टिकवण्यासाठी ‘नेट क्वांटिटी’ म्हणजेच पॅकेटमधील प्रत्यक्ष तेलाचं वजन कमी करतात.
उदाहरणार्थ, 900 ग्रॅम तेलाचं पॅकेट जर 150 रुपये असेल आणि 810 ग्रॅमचं पॅकेट 135 रुपयांना असेल, तर ग्राहकाला दुसरं पॅकेट स्वस्त वाटतं. मात्र प्रत्यक्षात त्याला 90 ग्रॅम तेल कमी मिळतं — म्हणजेच सुमारे 10% कमी उत्पादन!
या प्रकारामुळे ग्राहकांच्या पैशांचा तोटा होतो, पण कंपन्यांना विक्री आणि नफ्यात वाढ मिळते. अनेक ग्राहकांना वाटतं की “किंमत कमी आहे” म्हणजे ते फायदेशीर ठरत आहेत, पण प्रत्यक्षात त्यांच्याकडून कमी वस्तूसाठी समान किंमत वसूल केली जाते.
पॅकेजिंगचं मानसशास्त्र – साईज एकसारखी, वजन वेगळं
पॅकेटचं बाह्य स्वरूप एकसारखं ठेवणं ही कंपन्यांची आणखी एक युक्ती आहे. समान आकाराच्या पाउच किंवा बाटल्यांमध्ये 810 ग्रॅम, 850 ग्रॅम आणि 900 ग्रॅम अशा विविध वजनाच्या पॅकेट्स बाजारात उपलब्ध आहेत. पण ग्राहकाला हे जाणवणं कठीण असतं कारण सगळ्यांचा आकार, रंगसंगती आणि लेबल डिझाईन जवळपास सारखेच असतात.
हीच बाब ग्राहकांसाठी भ्रम निर्माण करते. ग्राहक पॅकेट हातात घेतो आणि विचार करतो — “एकच आकार आहे, म्हणजे सारखं तेल असणार.” पण प्रत्यक्षात आतमध्ये वजनात मोठा फरक असतो.
उद्योग संघटना SEAची मागणी – “तेल लिटरमध्येच विकावे!”
या फसवणुकीवर नियंत्रण आणण्यासाठी सॉल्व्हेंट एक्सट्रॅक्टर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया (SEA) या उद्योग संघटनेनं केंद्र सरकारकडे मागणी केली आहे की, खाद्यतेलाचं पॅकिंग ‘वजनाने’ नव्हे, तर ‘लिटरमध्ये’ बंधनकारक करावं.
SEAच्या म्हणण्यानुसार, सध्या 800 ग्रॅम, 810 ग्रॅम, 870 ग्रॅम अशा विविध वजनाच्या पॅकेट्स बाजारात वाढत आहेत. त्यामुळे ग्राहक गोंधळून जात आहेत. पॅकेटची साईज सारखी असल्याने अनेकांना वाटतं की सर्व पॅकेट्समध्ये एकसारखं तेल आहे. प्रत्यक्षात मात्र प्रमाण कमी होतं आणि फसवणूक वाढते.
जर सरकारनं लिटरनुसार पॅकिंग बंधनकारक केलं, तर सर्व कंपन्यांना 500 मिली, 1 लिटर, 2 लिटर अशा मानक मोजमापातच उत्पादन द्यावं लागेल. त्यामुळे ग्राहकांना फसवणूक होणार नाही आणि पारदर्शकता वाढेल, असं SEAचं मत आहे.
तज्ज्ञांचे मत – ग्राहकांच्या हक्कांवर आघात
ग्राहक हक्क संघटनांच्या म्हणण्यानुसार, हा प्रकार “अप्रत्यक्ष फसवणूक” म्हणून पाहिला जावा. कन्झ्युमर प्रोटेक्शन ॲक्ट 2019 अंतर्गत जर उत्पादनाच्या लेबलवर चुकीची किंवा दिशाभूल करणारी माहिती दिली गेली, तर ती कायद्याने गुन्हा ठरू शकते.
परंतु या प्रकरणात कंपन्या तांत्रिकदृष्ट्या कायद्याचं उल्लंघन करत नाहीत कारण त्या पॅकेटवर वजन स्पष्टपणे नमूद करतात. मात्र ते अक्षरशः इतकं छोटं असतं की ग्राहक ते वाचत नाही. त्यामुळे या बाबतीत अधिक स्पष्ट मार्गदर्शक सूचना आणि ग्राहक जनजागृतीची गरज आहे.
काय सांगतात ग्राहक?
अनेक ग्राहकांनी सामाजिक माध्यमांवर याबाबत तक्रारी मांडल्या आहेत. नागपूरच्या एका गृहिणीने लिहिलं –
“मी दोन वेगवेगळ्या ब्रँडचे 1 लिटर तेलाचे पॅकेट घेतले. पण एका पॅकेटवर 900 ग्रॅम आणि दुसऱ्यावर 910 ग्रॅम असं लिहिलं होतं. दोन्हींचा आकार अगदी सारखाच होता. तेव्हा कळलं की आपण फसतोय.”
मुंबईतील एका युवकाने सांगितलं –
“ऑनलाइन अॅपवर ‘1 लिटर तेल’ असा उल्लेख असतो, पण डिलिव्हरी झाल्यावर बघितलं की पॅकेटवर 870 ग्रॅम लिहिलं आहे. ग्राहकांनी पॅकेज तपासलं नाही तर पैसे वाया जातात.”
कंपन्यांचा बचाव – “आम्ही काही चुकीचं करत नाही”
खाद्यतेल उत्पादक कंपन्यांच्या मते, त्यांनी कायद्याचं उल्लंघन केलेलं नाही. भारतीय वजन आणि मोजमाप नियमांनुसार (Legal Metrology Act, 2009) कोणत्याही पॅकेज्ड उत्पादनावर ‘नेट क्वांटिटी’ स्पष्टपणे नमूद केली पाहिजे — आणि कंपन्या ती माहिती देतात.
कंपन्यांचा दावा आहे की तेलाची घनता विविधतेने बदलते, त्यामुळे वजनानुसार विक्री अधिक अचूक ठरते. उदाहरणार्थ, नारळ तेलाचं वजन आणि सूर्यफूल तेलाचं वजन वेगळं असतं, त्यामुळे लिटरनुसार विक्री व्यवहार्य नाही. मात्र ग्राहक संघटनांचं म्हणणं आहे की, पॅकेटचा आकार आणि डिझाईन यामुळे निर्माण होणारी दिशाभूल थांबवण्यासाठी सरकारने हस्तक्षेप करणे आवश्यक आहे.
सरकारची भूमिका – विचाराधीन प्रस्ताव
अन्न व नागरी पुरवठा मंत्रालय आणि ग्राहक व्यवहार विभागाने या प्रकरणाची दखल घेतली आहे. मंत्रालयाच्या सूत्रांनी सांगितलं की, SEAच्या पत्रावर विचार सुरू आहे आणि लिटरनुसार पॅकिंग बंधनकारक करण्याबाबत सल्लामसलत सुरू आहे.
सरकारकडून जर हे नियम लागू झाले, तर पुढील काही महिन्यांत बाजारातील सर्व खाद्यतेल पॅकेट्स मानक मापात उपलब्ध होतील. यामुळे बाजारात पारदर्शकता वाढेल आणि ग्राहकांचा विश्वास पुन्हा निर्माण होईल.
ग्राहकांसाठी मार्गदर्शन
दरम्यान, ग्राहकांनी खालील काही बाबी लक्षात ठेवाव्यात :
पॅकेटवरील “Net Quantity” तपासा. – “1L” नव्हे तर “900g”, “910g” असं लिहिलेलं असेल.
वजन आणि किंमत यांचा तुलनात्मक विचार करा. – कमी किंमत म्हणजे जास्त फायदा असा समज चुकीचा ठरू शकतो.
FSSAI किंवा ISI चिन्ह तपासा. – प्रमाणित कंपन्यांची उत्पादने निवडा.
तक्रार करा. – दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती किंवा पॅकेजिंगविरुद्ध ग्राहक मंचावर किंवा FSSAI वेबसाइटवर तक्रार दाखल करता येते.
पारदर्शकतेसाठी ग्राहक जागरूकतेची गरज
खाद्यतेल हे प्रत्येक घरातील दैनंदिन वापराचं उत्पादन आहे. मात्र ग्राहकांना न कळत त्यांच्या खिशावर गंडा बसत आहे. पॅकेटचा आकार, रंग आणि ब्रँडिंगवर विश्वास ठेवण्याऐवजी प्रत्यक्ष वजन तपासणं ही काळाची गरज बनली आहे.
सरकारने जर लिटरनुसार पॅकिंग बंधनकारक केलं, तर या फसवणुकीला आळा बसेल. पण तोपर्यंत ग्राहकांनी स्वतःची जबाबदारी ओळखून जागरूक होणं आवश्यक आहे. “स्वतः सावध रहा – आणि फसवणुकीला नाही म्हणा!”
