उन्हाळ्याच्या दिवसांत बाजारात लालसर, रसाळ आणि आकर्षक कलिंगडे दिसायला लागतात. हे फळ गोड आणि ताजे असावे, ही प्रत्येक ग्राहकाची अपेक्षा असते. मात्र, अनेकदा ग्राहकांच्या मनात एकच प्रश्न निर्माण होतो – हे कलिंगड नैसर्गिकरित्या वेलावर पिकलेले आहे की रासायनिक प्रक्रियेने लवकर तयार केलेले? कारण कलिंगडाची खरोखरच चव, पौष्टिकता आणि सुरक्षितता यावर फळाचे नैसर्गिकरित्या पिकणे अवलंबून असते. जर फळ योग्य प्रकारे निवडले नाही, तर आतून ते फिकट, पाणचट किंवा आरोग्यास हानिकारक ठरू शकते. म्हणूनच Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI) आणि तज्ज्ञांनी दिलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांचा विचार करून खरेदी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
१. देठ तपासा
कलिंगड निवडताना सर्वात पहिले लक्ष देण्यासारखे चिन्ह म्हणजे त्याचा देठ (Stem).
सुकलेला, तपकिरी देठ: जर देठ सुकलेला आणि तपकिरी असेल, तर फळ वेलावर नैसर्गिकरित्या पिकलेले असण्याची शक्यता जास्त असते.
हिरवा, ताजा देठ: हिरवा किंवा ताजा देठ दर्शवतो की फळ कच्चे असताना तोडले गेले आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, वेलावर पूर्णपणे पिकलेले कलिंगड स्वतःच देठाजवळ सुकते. त्यामुळे देठ हा एक अत्यंत महत्त्वाचा नैसर्गिक संकेत मानला जातो.
२. फील्ड स्पॉट (Field Spot) तपासा
कलिंगड जमिनीवर टेकून वाढत असताना ज्या भागावर सूर्यप्रकाश कमी पडतो, त्या भागावर पिवळसर डाग दिसतो.
गडद पिवळा किंवा क्रीम रंगाचा डाग: फळ वेलावर चांगले पिकलेले असल्याचे लक्षण आहे.
पांढरट किंवा फार फिकट डाग: अशा फळाची आतून पूर्ण पिकलेली नसण्याची शक्यता असते.
हा डाग जितका गडद आणि स्पष्ट असेल, तितके फळ अधिक गोड आणि रसाळ असण्याची शक्यता वाढते.
३. आवाजाची चाचणी
कलिंगड निवडताना पारंपरिक पद्धतीने हलकेच थाप देऊन आवाजाची चाचणी करणे उपयुक्त ठरते.
पोकळ, खोल आवाज: फळ पूर्णपणे पिकलेले आणि रसाळ असते.
बोथट आवाज: फळ कच्चे किंवा आतून पाणचट असण्याची शक्यता दर्शवते.
ही पद्धत आजही शेतकरी आणि विक्रेते मोठ्या प्रमाणात वापरतात आणि नैसर्गिक पिकलेल्या कलिंगडाची खात्री करण्यास मदत करते.
४. वजन आणि आकार
एकाच आकाराच्या दोन कलिंगडांपैकी जड कलिंगड निवडणे नेहमीच योग्य ठरते.
जड फळात पाण्याचे प्रमाण योग्य असते आणि ते रसाळ असण्याची शक्यता जास्त असते.
आकाराने खूप विचित्र, वाकडे किंवा असमान फळ टाळा.
गोल किंवा अंडाकृती, समतोल आकाराचे कलिंगड अधिक चांगले असते.
५. केमिकल पिकवलेले कलिंगड ओळखण्याचे संकेत
भारतामध्ये काही शेतकरी फळे लवकर पिकवण्यासाठी कॅल्शियम कार्बाईड सारखी घातक रसायने वापरतात, ज्यामुळे फळ लवकर लालसर होते पण त्यात नैसर्गिक चव नसते. FSSAI ने अशा रसायनांच्या वापरावर बंदी घातली आहे आणि ग्राहकांना सावध राहण्याचा सल्ला दिला आहे.
इंजेक्शन देऊन पिकवलेले कलिंगड
अशा फळामध्ये रंग जास्त लालसर असतो पण आतून ते पाणचट किंवा फिकट असते.
चव कृत्रिम गोडसर असते आणि फळ नैसर्गिकरित्या रसाळ नसते.
६. खराब कलिंगड ओळखणे
खराब कलिंगड बाहेरून आकर्षक दिसत असले तरी आतून फिकट असू शकते. खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:
फळ एकसारखे पिकलेले नसेल.
चव कमी आणि कृत्रिम गोडवा असणे.
साल आणि गर यांच्यात रंगाचा असामान्य फरक.
फळाचे काही भाग खूप मऊ किंवा जखमी असणे.
FSSAI च्या मते, नैसर्गिकरित्या पिकलेली फळेच सुरक्षित आणि पौष्टिक असतात.
७. तज्ज्ञांचे अतिरिक्त टिप्स
सकाळी किंवा संध्याकाळी खरेदी करा, कारण दुपारच्या उन्हात फळे गरम होऊ शकतात.
खूप मोठे किंवा खूप छोटे फळ टाळा, मध्यम आकाराचे फळ संतुलित आणि रसाळ असते.
सालावर मोठे तडे, जखमा किंवा मऊ भाग असलेले फळ घेऊ नका.
८. पौष्टिक आणि हेल्दी कलिंगड
कलिंगड आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर आहे.
यामध्ये लायकोपीन असतो, जो एक शक्तिशाली antioxidant असून काही आजारांचा धोका कमी करण्यास मदत करतो.
एका कप टरबूजामध्ये फक्त 46 कॅलरीज असतात आणि यात व्हिटॅमिन A, C, पोटॅशियम तसेच काही प्रमाणात व्हिटॅमिन B6 असते.
या पोषक तत्वांमुळे त्वचा, डोळे, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि नर्व्ह सिस्टिमला फायदा होतो.
९. शेवटी
नैसर्गिकरित्या पिकवलेले कलिंगड निवडताना देठ, फील्ड स्पॉट, आवाज, वजन-आकार यावर लक्ष देणे आवश्यक आहे. अशा फळाची चव अधिक गोड, रसाळ आणि पौष्टिक असते. केमिकल वापरून लवकर पिकवलेले कलिंगड शक्यतो टाळणे हवे. FSSAI आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार खरेदी केल्यास तुम्ही आरोग्यदायी, सुरक्षित आणि स्वादिष्ट नैसर्गिक कलिंगड घरच्या जेवणात आणू शकता.
यामुळे उन्हाळ्यातील तुमचा कलिंगडाचा अनुभव खरा आणि चविष्ट ठरेल.
