सकाळी रिकाम्या पोटी किती पाणी प्यावे? तज्ञांचे मार्गदर्शन, फायदे-तोटे आणि योग्य पद्धत जाणून घ्या
पाणी हे आपल्या शरीरासाठी अत्यावश्यक घटक आहे. मानवी शरीरातील सुमारे ६० टक्के भाग पाण्याने बनलेला असतो. त्यामुळे शरीराच्या प्रत्येक क्रियेसाठी पाणी महत्त्वाची भूमिका बजावते. पाणी शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करते, पचनक्रिया सुरळीत ठेवते आणि त्वचा ताजीतवानी ठेवण्यास सहाय्य करते. पुरेसे पाणी न प्यायल्यास थकवा, डोकेदुखी, चक्कर येणे किंवा एकाग्रतेचा अभाव जाणवू शकतो.
विशेषतः सकाळी उठल्यानंतर एक ते दोन ग्लास पाणी पिल्यास रात्री झालेल्या डिहायड्रेशनची भरपाई होते आणि दिवसाची सुरुवात ताजेतवानेपणे करता येते. मात्र पाणी नेहमी संतुलित प्रमाणात आणि हळूहळू पिणे आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीची शारीरिक गरज वेगळी असते, त्यामुळे हवामान, शारीरिक हालचाल आणि आरोग्य स्थिती लक्षात घेऊन पाण्याचे प्रमाण ठरवणे योग्य ठरते. नियमित आणि योग्य प्रमाणात पाणी पिण्याची सवय ही निरोगी जीवनशैलीचा महत्त्वाचा भाग आहे.
बदलत्या जीवनशैलीत आरोग्य सांभाळणे ही मोठी जबाबदारी बनली आहे. कामाचा ताण, अनियमित आहार आणि झोपेचे बदलते चक्र यामुळे शरीरावर परिणाम होत असतो. अशा परिस्थितीत अनेकजण दिवसाची सुरुवात एका चांगल्या सवयीने करण्याचा प्रयत्न करतात—सकाळी उठल्यावर रिकाम्या पोटी पाणी पिणे. ही सवय साधी वाटली तरी तिच्यामागे आरोग्यशास्त्र दडलेले आहे. मात्र प्रश्न असा पडतो की नेमके किती पाणी प्यावे? जास्त पाणी प्यायल्यास फायदा होतो का? की मर्यादित प्रमाणच योग्य ठरते? तज्ज्ञांचे मत आणि वैद्यकीय दृष्टिकोन समजून घेणे येथे अत्यावश्यक ठरते.
शरीराला पाण्याची गरज का असते?
रात्री झोपेत असताना आपण पाणी पित नाही. त्यामुळे शरीर काही प्रमाणात डिहायड्रेट होते. घाम, श्वसन आणि शरीरातील इतर जैविक क्रियांमुळे पाण्याची नैसर्गिक घट होते. सकाळी उठल्यावर तोंड कोरडे पडणे, हलकी अशक्तपणा जाणवणे किंवा डोके जड वाटणे ही त्याची लक्षणे असू शकतात. त्यामुळे दिवसाची सुरुवात पाण्याने करणे ही योग्य सवय मानली जाते.
तज्ज्ञांचे मत काय सांगते?
आरएमएल रुग्णालयातील औषध विभागाच्या तज्ज्ञांच्या मते, सकाळी रिकाम्या पोटी एक ते दोन ग्लास (सुमारे २५० ते ५०० मि.ली.) पाणी पिणे सामान्यतः पुरेसे ठरते. हे प्रमाण शरीरातील द्रव संतुलन सुधारण्यास आणि पचनसंस्था सक्रिय करण्यास मदत करते. पाणी एकदम न पिता हळूहळू, छोटे घोट घेत पिणे अधिक फायदेशीर मानले जाते. अचानक मोठ्या प्रमाणात पाणी घेतल्यास काहींना पोट फुगणे, मळमळ किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते.
जास्त पाणी पिणे योग्य आहे का?
काही लोक ‘डिटॉक्स’च्या नावाखाली सकाळी एक लिटर किंवा त्याहून अधिक पाणी पितात. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, हे सर्वांसाठी आवश्यक नाही. शरीराची गरज, वजन, हवामान आणि वैयक्तिक आरोग्यस्थिती यावर पाण्याचे प्रमाण अवलंबून असते. अति पाणी पिण्याने ‘वॉटर इंटॉक्सिकेशन’सारखी स्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असते, जरी ती दुर्मिळ असली तरी सावधगिरी आवश्यक आहे.
सकाळी पाणी पिण्याचे फायदे
सकाळी रिकाम्या पोटी पाणी पिण्यामुळे शरीर ताजेतवाने वाटते. पचनसंस्था सक्रिय होते आणि बद्धकोष्ठतेसारख्या समस्यांमध्ये आराम मिळू शकतो. शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत होते, असे काही अभ्यास सूचित करतात. तसेच दिवसभर योग्य प्रमाणात पाणी पिण्याची सवय विकसित होण्यासही हातभार लागतो.
याशिवाय पाणी पिल्याने मेंदूची कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत होते. हलके डिहायड्रेशनही लक्ष केंद्रित करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे सकाळी पाणी पिणे मानसिक ताजेपणासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
कोमट की थंड पाणी?
अनेकजण कोमट पाणी पिण्याचा सल्ला देतात. विशेषतः पचनासाठी कोमट पाणी उपयुक्त मानले जाते. थंड पाणी रिकाम्या पोटी घेतल्यास काहींना पोटदुखी किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते. त्यामुळे शक्यतो साधे किंवा कोमट पाणी निवडणे योग्य ठरते.
सर्वांसाठी एकच नियम लागू होतो का?
प्रत्येक व्यक्तीची शरीररचना आणि आरोग्यस्थिती वेगळी असते. किडनीचे आजार, हृदयविकार किंवा पोटाचे विकार असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच पाण्याचे प्रमाण ठरवावे. काहींना सकाळी जास्त पाणी चालत नाही, तर काहींना दोन ग्लास सहज पचतात. त्यामुळे शरीराचे संकेत ओळखणे महत्त्वाचे आहे.
योग्य पद्धत कोणती?
उठल्यानंतर काही मिनिटांनी पाणी प्या.
बसून, शांतपणे छोटे घोट घेत प्या.
एकदम मोठ्या प्रमाणात पाणी घेऊ नका.
शरीराला कसे वाटते याकडे लक्ष द्या.
सवय जबरदस्तीने नव्हे, नैसर्गिकरित्या
आरोग्यदायी सवयी अंगीकारताना सातत्य महत्त्वाचे असते. सकाळी पाणी पिणे ही चांगली सवय असली तरी ती जबरदस्तीने लादू नये. हळूहळू शरीराला सवय लावावी. सुरुवातीला एक ग्लास पुरेसा ठरू शकतो.
सकाळी रिकाम्या पोटी पाणी पिणे ही सोपी आणि उपयुक्त सवय आहे. मात्र ‘जास्त म्हणजे जास्त फायदा’ हा समज चुकीचा आहे. एक ते दोन ग्लास पाणी, तेही हळूहळू पिणे, बहुतेकांसाठी योग्य मानले जाते. आपल्या शरीराच्या गरजा समजून घेत संतुलन राखणे हाच आरोग्याचा मंत्र आहे.
(डिस्क्लेमर: या लेखातील माहिती सामान्य ज्ञान आणि तज्ज्ञांच्या उपलब्ध सल्ल्यावर आधारित आहे. वैयक्तिक आरोग्य समस्यांसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)
