भारतामध्ये Gratuity वर कितीपर्यंत करमुक्त रक्कम मिळू शकते? जाणून घ्या महत्वाची माहिती
भारतामध्ये Gratuity हा कर्मचारीांना त्यांच्या दीर्घ आणि सातत्यपूर्ण सेवेसाठी दिला जाणारा एक महत्त्वपूर्ण आर्थिक लाभ आहे. अनेकांना रोजगाराच्या शेवटच्या टप्प्यावर मिळणाऱ्या या रकमेबद्दल — पात्रता, गणना आणि कर नियम — अनेक प्रश्न पडतात. कामगारांसाठी ही रक्कम आर्थिक सुरक्षिततेच्या दृष्टीने मोठी भूमिका बजावते.
Gratuity म्हणजे काय?
Gratuity ही कर्मचाऱ्याला नोकरी संपल्यानंतर एकदाच मिळणारी एकरकमी रक्कम असते. ही रक्कम नियमित पगारापेक्षा वेगळी असून ती Payment of Gratuity Act, 1972 अंतर्गत नियमन केली जाते.
कर्मचारी पुढील कारणांसाठी ग्रॅच्युइटीस पात्र ठरू शकतात:
Related News
सोन्याच्या दरात झपाट्याने वाढ; 10 ग्रॅमसाठी विक्रमी भाव
Splitsvilla 16 : Baseer Ali ची ग्रँड एन्ट्री – व्हिलामध्ये येणार नवा ट्विस्ट!
रेपो रेट कमी; होम लोनधारकांना मोठा दिलासा! EMI की मुदत—नेमका कसा फायदा?
- निवृत्ती किंवा सुपरअॅन्युएशन
- राजीनामा
- नोकरी समाप्ती
- अपंगत्व, गंभीर आजार किंवा अपघात
- मृत्यू (अशा परिस्थितीत रक्कम नामनिर्देशित व्यक्तीला दिली जाते)
हा लाभ कर्मचाऱ्याच्या करिअरच्या शेवटी मिळत असल्याने आर्थिक नियोजनासाठी तो महत्त्वाचा मानला जातो.
Gratuity साठी कोण पात्र?
परंपरागत नियमांनुसार, ग्रॅच्युइटी मिळण्यासाठी कर्मचाऱ्याने किमान पाच वर्षांची सलग सेवा पूर्ण केलेली असावी. हे नियम १० किंवा त्यापेक्षा जास्त कर्मचारी असलेल्या संस्थांवर लागू होतात.
तथापि, सरकारने लागू केलेल्या नवीन श्रम संहितांनुसार, मोठा बदल करण्यात आला आहे:
- फिक्स्ड-टर्म (कॉन्ट्रॅक्ट) कर्मचाऱ्यांनाही फक्त एका वर्षाच्या सलग सेवेनंतर ग्रॅच्युइटी मिळण्याचा अधिकार आहे.
हा बदल अधिकाधिक कर्मचाऱ्यांना संरक्षण आणि आर्थिक सुरक्षा मिळावी या उद्देशाने करण्यात आला आहे.
ग्रॅच्युइटीचे नियम खालील क्षेत्रांवर लागू होतात:
- कारखाने, खाणी, तेलक्षेत्रे
- रेल्वे, बंदरे
- वृक्षारोपण, दुकाने
- शैक्षणिक संस्था
- अन्य व्यावसायिक प्रतिष्ठाने
Gratuity कशी गणली जाते?
ग्रॅच्युइटीची गणना अतिशय सोपी आहे. त्यासाठी खालील सूत्र वापरले जाते:
ग्रॅच्युइटी = (शेवटचा पगार × 15 × सेवायुषी वर्षे) ÷ 26
इथे:
- शेवटचा पगार = बेसिक + डीए (Dearness Allowance)
- 15 दिवस हे प्रति वर्ष दिल्या जाणाऱ्या ग्रॅच्युइटीचे प्रतिनिधित्व करतात
- 26 हा महिन्यातील कामकाजाच्या सरासरी दिवसांचा आकडा आहे
उदाहरण
जर शेवटचा पगार (बेसिक + डीए) = ₹40,000 असेल आणि सेवायुष्य = 20 वर्षे असेल, तर
ग्रॅच्युइटी = (40,000 × 15 × 20) ÷ 26
= ₹4,61,538 (अंदाजे)
Gratuity वर कर लागू होतो का?
ग्रॅच्युइटीवरील कर तुमच्या रोजगाराच्या प्रकारावर अवलंबून असतो.
1. सरकारी कर्मचारी
- सरकारी कर्मचाऱ्यांना मिळणारी संपूर्ण ग्रॅच्युइटी शंभर टक्के करमुक्त असते.
2. खाजगी क्षेत्रातील कर्मचारी
- खाजगी कर्मचाऱ्यांसाठी करमुक्त ग्रॅच्युइटीची मर्यादा ₹20 लाख आहे.
- यापेक्षा अधिक रक्कम मिळाल्यास ती रक्कम “Salary Income” म्हणून करयोग्य ठरते.
उदाहरण
- जर एखाद्या कर्मचाऱ्याला ₹15 लाख ग्रॅच्युइटी मिळाली, तर ती संपूर्ण रक्कम करमुक्त.
- पण जर ग्रॅच्युइटीची रक्कम ₹25 लाख असेल, तर
- ₹20 लाख = करमुक्त
- उर्वरित ₹5 लाख = करयोग्य
ग्रॅच्युइटीचे महत्व
ग्रॅच्युइटी अनेक कारणांनी महत्वाची ठरते:
- नोकरीनंतरची आर्थिक सुरक्षा
- निवृत्ती निधी वाढविण्यास मदत
- आकस्मिक खर्चांसाठी आधार
- कर्मचारी निष्ठा आणि दीर्घसेवेचे कौतुक
आजच्या महागाईच्या काळात, ग्रॅच्युइटी हा कर्मचार्यांसाठी एक प्रभावी आर्थिक ढाल ठरतो.
ग्रॅच्युइटी ही कर्मचार्यांना त्यांच्या दीर्घ सेवेनंतर दिली जाणारी महत्त्वाची आर्थिक मदत आहे. तिचे नियम, पात्रता, आणि कर मर्यादा समजून घेतल्यास आपण आपल्या करिअरच्या शेवटी मिळणाऱ्या या रकमेचे योग्य आर्थिक नियोजन करू शकता.
भारतामध्ये खाजगी क्षेत्रातील कर्मचाऱ्यांसाठी ₹20 लाखांची करमुक्त मर्यादा असल्याने, अनेकांना या लाभाचा योग्य फायदा घेता येतो. रोजगाराच्या नवीन संहितांमुळे कॉन्ट्रॅक्ट कर्मचाऱ्यांनाही केवळ एका वर्षाच्या सेवेनंतर ग्रॅच्युइटी मिळणे शक्य झाले आहे, जे कर्मचारी कल्याणाच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/hdfc-bank-mclr-rate-reduction-emi-for-borrowers-will-be-reduced/
