History of Alcohol in India जाणून घ्या! भारतात दारूचा उगम, वैदिक काळापासून मुघल आणि ब्रिटिश काळातील मद्यप्राशनाचे धक्कादायक वास्तव, नियम, संस्कृती आणि व्यापाराचा सविस्तर इतिहास.
History of Alcohol in India : भारतात दारू कशी आली? मुघल आणि ब्रिटिशांनी काय बदल घडवले?
History of Alcohol in India हा विषय अनेकदा चर्चेत असतो. आज भारतात लाखो लोक मद्यप्राशन करतात. वेगवेगळ्या ब्रँड्स, विदेशी दारू, देशी दारू, वाइन, बिअर यांचा बाजार अब्जावधी रुपयांचा झाला आहे. मात्र प्रश्न असा आहे की — भारतात दारू खरंच मुघल किंवा ब्रिटिशांनीच आणली का?याच प्रश्नाचं ऐतिहासिक उत्तर शोधण्यासाठी आपण भारतातील मद्यप्राशनाचा प्रवास वैदिक काळापासून ते आधुनिक भारतापर्यंत पाहणार आहोत.
History of Alcohol in India : वैदिक काळातील मद्याचे उल्लेख
History of Alcohol in India हा विषय केवळ मुघल किंवा ब्रिटिश काळापुरता मर्यादित नाही. भारतीय संस्कृतीत मद्याचे संदर्भ अतिशय प्राचीन काळापासून सापडतात. वैदिक साहित्यामध्ये मद्याचा उल्लेख केवळ नशेच्या साधन म्हणून नाही, तर धार्मिक, सामाजिक आणि औषधीय उपयोगासाठी केला गेलेला दिसतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद या ग्रंथांमध्ये विविध प्रकारच्या पेयांचे संदर्भ आढळतात.
सोमरस आणि सुरा
ऋग्वेदात विशेषतः सोमरस या पेयाचा उल्लेख वारंवार येतो. सोमरस हा देवतांना अर्पण केला जाणारा, शक्तिवर्धक आणि पवित्र मानला जाणारा पेय होता. काही अभ्यासकांच्या मते सोमरस हा पूर्णपणे मद्ययुक्त नसावा, तर औषधी वनस्पतींपासून तयार केलेले एक पेय असावे.
याच काळात सुरा आणि मदिरा यांसारख्या द्रव्यांचाही उल्लेख सापडतो. या पेयांचा वापर काही सामाजिक समारंभांमध्ये, उत्सवांमध्ये आणि विशिष्ट विधींमध्ये केला जात असे.
महत्त्वाची बाब म्हणजे त्या काळात मद्यप्राशनावर सामाजिक नियंत्रण होते. अति मद्यप्राशन हे निंदनीय मानले जात असे. त्यामुळे History of Alcohol in India मध्ये वैदिक काळ हा “मर्यादित आणि नियंत्रित वापराचा काळ” म्हणून ओळखला जातो.
History of Alcohol in India : प्राचीन भारतातील सामाजिक नियम
प्राचीन भारतातील समाजरचनेनुसार मद्याबाबत स्पष्ट नियम होते. मनुस्मृती, याज्ञवल्क्य स्मृती आणि इतर धर्मग्रंथांमध्ये मद्यप्राशनावर बंधने घातलेली दिसतात.
ब्राह्मण वर्गासाठी मद्य निषिद्ध मानले गेले
क्षत्रिय आणि वैश्य वर्गासाठी मर्यादित मद्यप्राशन मान्य होते
आदिवासी समाजात स्थानिक मद्यनिर्मिती ही सांस्कृतिक परंपरेचा भाग होती
यावरून स्पष्ट होते की History of Alcohol in India हा विषय समाजव्यवस्था, धर्म आणि नैतिक मूल्यांशी घट्टपणे जोडलेला होता.
History of Alcohol in India : मुघल काळातील मद्यसंस्कृती
मुघल काळात भारतातील मद्यसंस्कृतीला एक वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले. या काळात मद्यप्राशनाला शाही दरबाराचा आश्रय मिळाला. फारसी संस्कृतीचा प्रभाव असल्यामुळे मद्य हे प्रतिष्ठा, ऐश्वर्य आणि शाही जीवनशैलीचे प्रतीक बनले.
शाही दरबार आणि मद्य
मुघल दरबारात विदेशी मद्ये, सुगंधी मद्य आणि खास पेये वापरली जात. राजदरबारातील मेजवानी, उत्सव आणि खास प्रसंगी मद्यप्राशन सामान्य होते. त्यामुळे History of Alcohol in India मध्ये मुघल काळ हा मद्याच्या सामाजिक प्रतिष्ठेचा टप्पा मानला जातो.
अकबर आणि मद्य
सम्राट अकबर स्वतः मद्यप्राशन करत नव्हता, हे अनेक ऐतिहासिक संदर्भांमधून स्पष्ट होते. मात्र त्याच्या दरबारात मद्यप्राशनावर बंदी नव्हती. यावरून मुघल काळात वैयक्तिक निवड आणि शाही परंपरा यांचा समतोल साधला जात असल्याचे दिसते.
History of Alcohol in India : जहांगीर – मद्यशौकीन सम्राट
जहांगीर हा History of Alcohol in India मधील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. तो स्वतः मद्यशौकीन होता, याची नोंद त्याच्या आत्मचरित्रात आढळते. त्याच्या कारकिर्दीत मद्यप्राशन अधिक खुलेपणाने स्वीकारले गेले.
जहांगीरच्या काळात:
मद्यप्राशन सामाजिक जीवनाचा भाग बनले
मद्याच्या व्यापाराला अप्रत्यक्ष प्रोत्साहन मिळाले
शाही वर्गात मद्यप्राशन सामान्य झाले
या काळात मद्य केवळ वैयक्तिक सवय न राहता सामाजिक संस्कृतीचा घटक बनले.
History of Alcohol in India : ब्रिटिश काळात दारूचा व्यापार
ब्रिटिश काळात Alcohol ला निर्णायक वळण मिळाले. इंग्रजांनी मद्याला सांस्कृतिक नव्हे, तर आर्थिक साधन म्हणून पाहिले.
व्यापाराचा जन्म
मद्यनिर्मितीला उद्योगाचे स्वरूप दिले
लायसन्स प्रणाली लागू केली
मद्यविक्रीवर कर आकारून मोठ्या प्रमाणात महसूल मिळवला
देशी दारू आणि लष्कर
ब्रिटिश लष्करासाठी मद्यपुरवठा अनिवार्य मानला जात असे. त्याचबरोबर स्थानिक लोकांमध्ये देशी दारूचा प्रसार वाढला. ब्रिटिशांसाठी दारू म्हणजे सत्तेचे आणि अर्थकारणाचे प्रभावी हत्यार होते.
History of Alcohol in India : स्वातंत्र्यपूर्व चळवळ आणि दारूबंदी
महात्मा गांधी यांनी मद्यप्राशनाला कडाडून विरोध केला. त्यांच्या मते मद्य हे सामाजिक अधःपतनाचे प्रमुख कारण होते. त्यामुळे दारूबंदी ही स्वातंत्र्य चळवळीचा एक महत्त्वाचा भाग बनली.
अनेक प्रांतात दारूबंदीचे प्रयोग
जनजागृती मोहिमा
मद्यविरोधी आंदोलने
History of Alcohol in India : स्वातंत्र्यानंतरची आणि आधुनिक स्थिती
स्वातंत्र्यानंतर प्रत्येक राज्याला मद्यविषयक धोरण ठरवण्याचा अधिकार देण्यात आला.
आज:
गुजरात आणि बिहारमध्ये दारूबंदी
महाराष्ट्र, कर्नाटकसारख्या राज्यांत नियंत्रित विक्री
मद्य हा राज्यांच्या महसुलाचा मोठा स्रोत
आधुनिक काळात Alcohol हा विषय आरोग्य, अर्थकारण, राजकारण आणि समाजजीवनाशी थेट जोडलेला आहे.
History of Alcohol in India : निष्कर्ष
Alcohol हा विषय केवळ दारूच्या बाटलीपुरता मर्यादित नाही. तो भारतीय संस्कृती, इतिहास आणि सत्ताव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग आहे. मुघलांनी मद्याला सामाजिक प्रतिष्ठा दिली, ब्रिटिशांनी त्याला व्यापार बनवले आणि आधुनिक भारतात ते महसूल तसेच सामाजिक आव्हान बनले आहे.
सूचना
(मद्यप्राशन आरोग्यास हानिकारक आहे. या लेखाचा उद्देश माहिती देणे असून मद्यप्राशनाला प्रोत्साहन देणे नाही.)
