झुकझुक नाही, सुसाट… देशात ‘हायड्रोजन’ युगाची चाहूल; रेल्वे प्रवासात मोठा बदल
नवी दिल्ली : भारतीय ट्रेनने गेल्या काही वर्षांत आधुनिकीकरणाचा वेग लक्षणीयरीत्या वाढवला आहे. सुपरफास्ट गाड्या, अत्याधुनिक सुविधा आणि जलद कनेक्टिव्हिटी यामुळे प्रवाशांचा प्रवास अधिक सुखकर झाला आहे. आता या प्रवासात आणखी एक क्रांतिकारक पाऊल टाकण्यात आले असून देशातील पहिली ‘हायड्रोजन ट्रेन’ चाचणी यशस्वी ठरली आहे. यामुळे भविष्यात रेल्वे प्रवासाचा चेहरामोहरा बदलणार असल्याचे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत.
हरियाणात यशस्वी ट्रायल
देशातील पहिली हायड्रोजन ट्रेन हरियाणातील जिंद ते सोनीपत या मार्गावर यशस्वीरीत्या धावली. या चाचणीदरम्यान ट्रेनने ताशी सुमारे ८५ किलोमीटर वेग गाठला. ही ट्रायल केवळ सुरुवात असून पुढील काळात या ट्रेनचा वेग आणखी वाढवण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
रेल्वे अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, या चाचणीच्या आधारे तांत्रिक बाबींचे विश्लेषण करण्यात येणार आहे. काही त्रुटी आढळल्यास त्यावर सुधारणा करून पुन्हा चाचण्या घेण्यात येतील. सर्व बाबी सुरळीत झाल्यानंतर ही ट्रेन प्रवाशांसाठी उपलब्ध करून देण्याची तयारी सुरू आहे.
१० डब्यांची आधुनिक रचना
ही हायड्रोजन ट्रेन १० डब्यांची असणार आहे. त्यापैकी ८ डबे प्रवाशांसाठी राखीव असतील. प्रत्येक डब्यात सुमारे १०० प्रवासी बसू शकतील, अशी क्षमता आहे. त्यामुळे एका फेरीत मोठ्या संख्येने प्रवाशांना वाहतूक करता येणार आहे. ही ट्रेन केवळ आधुनिकच नाही, तर पर्यावरणपूरक देखील आहे. पारंपरिक डिझेल किंवा विजेवर चालणाऱ्या ट्रेनच्या तुलनेत ही ट्रेन कमी प्रदूषण करते.
पर्यावरणासाठी मोठं पाऊल
हायड्रोजन ट्रेन ही ‘ग्रीन टेक्नॉलॉजी’चा उत्तम नमुना मानली जाते. या ट्रेनमधून कार्बन डायऑक्साइडऐवजी केवळ पाणी आणि उष्णता उत्सर्जित होते. त्यामुळे प्रदूषण कमी करण्याच्या दृष्टीने हा मोठा बदल ठरणार आहे.
वाढत्या प्रदूषणाच्या पार्श्वभूमीवर आणि पारंपरिक इंधनाच्या मर्यादित साठ्यामुळे अशा पर्यायी ऊर्जास्रोतांचा वापर आवश्यक झाला आहे. हायड्रोजन ट्रेन हा त्याच दिशेने टाकलेला महत्त्वाचा टप्पा आहे.
‘ग्रीन हायड्रोजन’ निर्मितीची सुविधा
या प्रकल्पासाठी हरियाणातील जिंद येथे विशेष हायड्रोजन उत्पादन केंद्र उभारण्यात आले आहे. येथे इलेक्ट्रोलिसिस प्रक्रियेद्वारे ‘ग्रीन हायड्रोजन’ तयार करण्यात येतो. पाण्याचे विभाजन करून हायड्रोजन मिळवण्याची ही प्रक्रिया पर्यावरणपूरक मानली जाते. या सुविधेमुळे ट्रेनसाठी आवश्यक इंधन देशातच उपलब्ध होणार आहे. यामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल.
वेग आणि क्षमता
सध्या चाचणीदरम्यान ट्रेनने ८५ किमी प्रतितास वेग गाठला असला, तरी पूर्ण क्षमतेने ती ताशी १०५ किमी वेगाने धावू शकते. ही ट्रेन दररोज सुमारे ३६० किलोमीटर अंतर पार करू शकते, अशी माहिती समोर आली आहे. यामुळे मध्यम अंतराच्या प्रवासासाठी ही ट्रेन अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे.
जागतिक स्तरावर भारताची झेप
हायड्रोजन ट्रेनच्या क्षेत्रात जगात आधीच काही देशांनी पावले उचलली आहेत. जर्मनीमध्ये दोन डब्यांची हायड्रोजन ट्रेन सुरू करण्यात आली होती. मात्र भारतातील ही ट्रेन १० डब्यांची असल्याने ती जगातील सर्वात लांब हायड्रोजन ट्रेन ठरण्याची शक्यता आहे. ही बाब भारतासाठी अभिमानाची असून ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमालाही बळकटी देणारी आहे.
पूर्णपणे स्वदेशी निर्मिती
या ट्रेनचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती पूर्णपणे भारतात तयार करण्यात आली आहे. भारतीय अभियंते आणि तंत्रज्ञांनी विकसित केलेली ही ट्रेन देशाच्या तांत्रिक क्षमतेचे उदाहरण आहे. ब्रॉड गेज रुळांवर धावणारी ही ट्रेन भारताच्या भौगोलिक आणि वाहतूक गरजांना लक्षात घेऊन डिझाइन करण्यात आली आहे.
भविष्यात देशभर विस्तार?
जर हा प्रयोग यशस्वी ठरला, तर हायड्रोजन ट्रेनचा विस्तार देशभरात करण्याची योजना आहे. विशेषतः कमी वीज उपलब्ध असलेल्या किंवा डिझेलवर अवलंबून असलेल्या मार्गांवर या ट्रेनचा वापर होऊ शकतो. यामुळे केवळ पर्यावरणाचा फायदा होणार नाही, तर दीर्घकालीन खर्चही कमी होण्याची शक्यता आहे.
प्रवाशांसाठी काय बदलणार?
हायड्रोजन ट्रेनमुळे प्रवाशांना अधिक स्वच्छ, शांत आणि सुरक्षित प्रवासाचा अनुभव मिळेल. या ट्रेनमध्ये आवाज कमी असतो, त्यामुळे प्रवास अधिक आरामदायी होतो. तसेच, आधुनिक सुविधा आणि वेग यामुळे वेळेची बचत होणार आहे.
भारतीय रेल्वेने हायड्रोजन ट्रेनच्या माध्यमातून भविष्याकडे एक मोठे पाऊल टाकले आहे. पर्यावरणपूरक, वेगवान आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा संगम असलेली ही ट्रेन देशाच्या वाहतूक व्यवस्थेत क्रांती घडवू शकते.
आता सर्वांचे लक्ष पुढील चाचण्यांकडे आणि या ट्रेनच्या प्रत्यक्ष सेवेत येण्याकडे लागले आहे. जर हा प्रयोग यशस्वी ठरला, तर ‘झुकझुक’ ऐवजी ‘सुसाट’ धावणाऱ्या हायड्रोजन ट्रेनचा अनुभव लवकरच भारतीय प्रवाशांना घेता येईल.
