अकोट : लोहारी खुर्दमध्ये विज्ञान दिनानिमित्त विद्यार्थ्यांचा ‘सायन्स जल्लोष’; २४ नाविन्यपूर्ण मॉडेल्सनी वेधले लक्ष
अकोट तालुक्यातील लोहारी खुर्द येथील जिल्हा परिषद शाळेत राष्ट्रीय विज्ञान दिनानिमित्त शाळास्तरीय विज्ञान प्रदर्शनी उत्साहात आणि प्रेरणादायी वातावरणात पार पडली. विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टीकोन विकसित व्हावा, विज्ञानाविषयी कुतूहल वाढावे आणि अंधश्रद्धा दूर ठेवून तर्कशुद्ध विचारसरणी अंगीकारावी या उद्देशाने या उपक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. विज्ञान शिक्षिका सोनाली निचळ यांच्या संकल्पनेतून साकारलेल्या या प्रदर्शनीला विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद लाभला.
कार्यक्रमाची सुरुवात मुख्याध्यापक नितीन धोरण यांच्या हस्ते भारतरत्न व नोबेल पारितोषिक विजेते C. V. Raman यांच्या प्रतिमेचे पूजन करून करण्यात आली. राष्ट्रीय विज्ञान दिन हा त्यांच्या संशोधन कार्याच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो. यावेळी उपस्थितांनी विज्ञान क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाचा गौरव करत विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घ्यावी, असे मत व्यक्त केले.
प्रास्ताविक करताना विज्ञान शिक्षिका सोनाली निचळ यांनी विज्ञान हे केवळ पाठ्यपुस्तकांपुरते मर्यादित नसून ते आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे, असे सांगितले. “प्रश्न विचारणे, निरीक्षण करणे आणि प्रयोग करणे हीच खरी विज्ञानाची सुरुवात आहे. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी नव्हे, तर समजून घेण्यासाठी शिक्षण घ्यावे,” असे त्या म्हणाल्या. विज्ञानातील प्रयोगशीलता आणि नवोपक्रम यामुळेच समाज प्रगत होतो, याची जाणीव त्यांनी विद्यार्थ्यांना करून दिली.
मुख्याध्यापक नितीन धोरण यांनी मार्गदर्शन करताना विज्ञानामुळे मानवी जीवन अधिक सुलभ, सुरक्षित आणि प्रगत झाले असल्याचे सांगितले. आरोग्य, शेती, उद्योग, दळणवळण, तंत्रज्ञान या सर्व क्षेत्रांमध्ये विज्ञानाचा मोठा वाटा आहे. विद्यार्थ्यांनी अंधश्रद्धा आणि चुकीच्या समजुतींना बळी न पडता वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारावा, असे आवाहन त्यांनी केले. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनीही मोठी स्वप्ने पाहून संशोधन क्षेत्रात पुढे यावे, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
शिक्षिका रुपाली ढवळे यांनी विज्ञानाचे दैनंदिन जीवनातील महत्त्व स्पष्ट केले. पाणी संवर्धन, ऊर्जा बचत, स्वच्छता, पर्यावरण संरक्षण यांसारख्या विषयांमध्ये विज्ञानाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे, असे त्यांनी सांगितले. लहान प्रयोगांमधूनही मोठे ज्ञान मिळते आणि त्यातून विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढतो, असे त्यांनी नमूद केले.
या प्रदर्शनीत विद्यार्थ्यांनी सुमारे २४ उपयुक्त वैज्ञानिक उपकरणे आणि मॉडेल्स सादर केली. कमी खर्चात तयार करता येणारी ही उपकरणे प्रत्यक्ष जीवनात वापरता येतील, याकडे विशेष लक्ष देण्यात आले होते. सौरऊर्जेवर चालणारी साधने, पर्जन्यमापक यंत्र, साधे विद्युत परिपथ, जलशुद्धीकरणाची पद्धत, वायुदाबावर आधारित प्रयोग, पाण्याची बचत करणारी साधने, पर्यावरणपूरक शेतीची मॉडेल्स अशा विविध विषयांवर विद्यार्थ्यांनी प्रकल्प सादर केले. प्रत्येक विद्यार्थ्याने आपल्या मॉडेलमागील वैज्ञानिक तत्त्वे सोप्या आणि प्रभावी भाषेत समजावून सांगितली.
विशेष म्हणजे, अनेक प्रकल्प स्थानिक गरजांशी संबंधित होते. पाणीटंचाईवर उपाय, शेतकऱ्यांसाठी कमी खर्चातील उपकरणे, कचरा व्यवस्थापनाच्या सोप्या पद्धती यांसारख्या संकल्पनांनी उपस्थितांचे लक्ष वेधले. विद्यार्थ्यांच्या कल्पकतेचे आणि सर्जनशीलतेचे पालकांनीही कौतुक केले. “ग्रामीण भागातील मुलांमध्येही प्रचंड क्षमता आहे. योग्य मार्गदर्शन आणि संधी मिळाल्यास ते मोठे यश मिळवू शकतात,” अशी प्रतिक्रिया काही पालकांनी व्यक्त केली.
प्रदर्शनीदरम्यान विद्यार्थ्यांनी आत्मविश्वासाने सादरीकरण करत उपस्थितांच्या प्रश्नांची उत्तरे दिली. या प्रक्रियेमुळे त्यांच्या संवादकौशल्यात आणि विचारशक्तीत वाढ झाल्याचे शिक्षकांनी सांगितले. प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याची संधी मिळाल्याने विद्यार्थ्यांचा विज्ञान विषयावरील आत्मविश्वास अधिक बळकट झाला आहे.
कार्यक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी मुख्याध्यापक, सर्व शिक्षकवृंद तसेच शाळा पोषण आहार कर्मचारी भुजिंगराव इंगळे यांनी विशेष परिश्रम घेतले. विद्यार्थ्यांच्या सहभागामुळे आणि पालकांच्या उपस्थितीमुळे शाळा परिसरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले होते. विज्ञान दिनानिमित्त आयोजित या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये संशोधनवृत्ती, जिज्ञासा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित होण्यास मोठी मदत झाली आहे.
लोहारी खुर्द येथील या विज्ञान प्रदर्शनीमुळे ग्रामीण भागातही विज्ञानाबाबत सकारात्मक वातावरण निर्माण झाले असून, भविष्यात अशा उपक्रमांची परंपरा कायम ठेवण्याचा शाळा प्रशासनाचा मानस आहे. राष्ट्रीय विज्ञान दिनाच्या निमित्ताने साकारलेला हा ‘सायन्स जल्लोष’ विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरला आहे.
