डिजिटल पेमेंट, UPI आणि ऑनलाईन व्यवहार वाढल्यामुळे देशात एटीएमवरील गर्दी कमी झाली आहे. मात्र तरीही रोजच्या व्यवहारांसाठी नागरिकांना सुट्ट्या पैशांची मोठी गरज असते. विशेषतः 10, 20 आणि 50 रुपयांच्या नोटा मिळणे अनेकदा कठीण होते. एटीएममधून बहुतांश वेळा 100, 200 किंवा 500 रुपयांच्या नोटाच मिळत असल्याने नागरिकांना सुट्ट्यांसाठी दुकानदारांवर अवलंबून राहावे लागते.
हीच अडचण लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने आता मोठा निर्णय घेतला आहे. लवकरच देशातील एटीएममधून 10, 20 आणि 50 रुपयांच्या नोटा मिळण्याची सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयोग सुरू करण्यात आला आहे. यामुळे नागरिकांना सुट्ट्या पैशांसाठी होणारी धावपळ कमी होण्याची शक्यता आहे.
नागरिकांच्या अडचणी लक्षात घेऊन निर्णय
गेल्या काही वर्षांत डिजिटल व्यवहार मोठ्या प्रमाणात वाढले असले तरी ग्रामीण भागात तसेच छोट्या व्यवहारांमध्ये अजूनही रोख पैशांचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. अशा वेळी 10, 20 आणि 50 रुपयांच्या नोटांची गरज जास्त भासते.
Related News
Rana Kapoor आणि Yes Bank क्रायसिस: कर्ज घोटाळ्यामुळे बँकेचा 2000 कोटींचा धक्का!
परंतु बहुतांश एटीएममधून मोठ्या मूल्याच्या नोटाच मिळत असल्याने बाजारात सुट्ट्यांची कमतरता असल्याची तक्रार वारंवार केली जात होती. ग्राहक, दुकानदार तसेच प्रवासी यांना यामुळे मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत होता.या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने याबाबत पावले उचलली आहेत. यामुळे भविष्यात एटीएममधून कमी मूल्याच्या नोटा उपलब्ध होण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
अर्थराज्यमंत्री पंकज चौधरी यांची माहिती
या संदर्भात संसदेत विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना Pankaj Chaudhary यांनी महत्त्वाची माहिती दिली.त्यांनी स्पष्ट केले की, बाजारात 10, 20 आणि 50 रुपयांच्या नोटांची कमतरता असल्याचा दावा योग्य नाही. या नोटा मोठ्या प्रमाणात चलनात उपलब्ध आहेततसेच त्यांनी सांगितले की, एटीएममधून कमी मूल्याच्या नोटा देण्याबाबत सरकार आणि बँकिंग यंत्रणा काही प्रयोग करत आहे. लवकरच यासाठी विशेष मशीनची व्यवस्था करण्यात येणार आहे.
RBI चे धोरण काय सांगते?
सध्या देशातील बहुतेक एटीएममधून कमी मूल्याच्या नोटा दिल्या जात नाहीत. याबाबत Reserve Bank of India (RBI) चे धोरण आहे की, नियमित एटीएममध्ये मोठ्या मूल्याच्या नोटा देणे अधिक सोयीचे असते.कारण एटीएममध्ये कॅसेट्सची संख्या मर्यादित असते आणि त्यामध्ये वेगवेगळ्या मूल्याच्या नोटा ठेवण्याची तांत्रिक अडचण असते. त्यामुळे बहुतेक बँका 100, 200 आणि 500 रुपयांच्या नोटाच ठेवतात.मात्र आता नागरिकांच्या मागणीचा विचार करून कमी मूल्याच्या नोटांसाठी वेगळी यंत्रणा तयार करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
‘स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेन्सर’चा पायलट प्रकल्प
सरकारने “स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेन्सर” या संकल्पनेवर आधारित पायलट प्रकल्प सुरू केला आहे.या प्रकल्पाअंतर्गत काही ठिकाणी विशेष एटीएम मशीन बसवण्यात येणार आहेत. या मशीनमधून 10, 20 आणि 50 रुपयांच्या नोटा काढता येतील.
ही मशीन दोन प्रकारे उपलब्ध होऊ शकतात:
स्वतंत्र एटीएम मशीन म्हणून
मोठ्या एटीएम केंद्रांमध्ये वेगळ्या मशीनच्या स्वरूपात
या प्रयोगाचे परिणाम सकारात्मक आल्यास भविष्यात देशभर ही सुविधा लागू केली जाण्याची शक्यता आहे.
बाजारातील सुट्ट्यांची समस्या कमी होणार
देशात रोज लाखो लहान व्यवहार होतात. बस, ऑटो, किराणा दुकाने, चहा स्टॉल, पार्किंग शुल्क यांसारख्या व्यवहारांसाठी लहान नोटांची मोठी गरज असते.एटीएममधून थेट 10, 20 आणि 50 रुपयांच्या नोटा मिळाल्यास नागरिकांना मोठा दिलासा मिळू शकतो.विशेषतः ग्रामीण भागात, छोट्या शहरांमध्ये आणि बाजारपेठांमध्ये या सुविधेचा मोठा फायदा होण्याची शक्यता आहे.
RBI ने बाजारात मोठ्या प्रमाणात नोटा जारी केल्या
सरकारी आकडेवारीनुसार, चालू आर्थिक वर्षात 26 फेब्रुवारीपर्यंत Reserve Bank of India ने मोठ्या प्रमाणात लहान मूल्याच्या नोटा बाजारात जारी केल्या आहेत.
10 रुपयांच्या 439.40 कोटी नोटा
20 रुपयांच्या 193.70 कोटी नोटा
50 रुपयांच्या 130.30 कोटी नोटा
याशिवाय मागील आर्थिक वर्षातही मोठ्या प्रमाणात नोटा जारी करण्यात आल्या होत्या.
मागील आर्थिक वर्षातील आकडेवारी
मागील आर्थिक वर्ष (FY25) मध्ये जारी झालेल्या नोटांची आकडेवारी पुढीलप्रमाणे आहे:
10 रुपयांच्या 180 कोटी नोटा
20 रुपयांच्या 150 कोटी नोटा
50 रुपयांच्या 300 कोटी नोटा
या आकडेवारीवरून लहान मूल्याच्या नोटांची उपलब्धता कमी नसल्याचे सरकारने स्पष्ट केले आहे.
नागरिकांना मिळणार मोठा दिलासा
एटीएममधून कमी मूल्याच्या नोटा मिळण्याची सुविधा सुरू झाल्यास नागरिकांना सुट्ट्या पैशांसाठी होणारी अडचण मोठ्या प्रमाणात कमी होईल.डिजिटल व्यवहार वाढत असतानाही रोख पैशांचे महत्त्व कायम असल्याचे या निर्णयातून स्पष्ट होते.सरकारचा हा प्रयोग यशस्वी झाल्यास देशातील एटीएम सेवांमध्ये मोठा बदल पाहायला मिळू शकतो.
