मुलांसाठी Railway च्या नियमात बदल — पालकांना आता जागा हवी आहे की नाही हे सहज ठरवता येणार
भारतीय Railway प्रवाशांच्या सोयीला प्राधान्य देत सतत नियम आणि सेवा सुधारण्याच्या दिशेने पाऊले उचलत आहे. अलीकडेच Railway ने मुलांसाठी Railway तिकीट बुकिंगच्या नियमांमध्ये महत्त्वाचे बदल केले आहेत ज्यामुळे पालकांना छोटे-मोठे प्रवास सुलभ आणि किफायतशीर बनवता येतील. विशेषतः ५ वर्षाखालच्या मुलांच्या व ५–१२ वर्ष वयोगटाच्या मुलांच्या संदर्भातील नवीन तरतुदी अनेक पालकांसाठी उपयुक्त ठरतील. हा लेख त्या बदलांचा सविस्तर आढावा, बुकिंग कसे करावे, कोणती कागदपत्रे आवश्यक, कोणत्या बाबी लक्षात घ्याव्यात इत्यादी सर्व माहिती देतो.
काय बदल करण्यात आला आहे संक्षेपात
५ वर्षांखालील मुलं: जर पालकाला आपल्या बाळाला स्वतंत्र सीट/बर्थ नको असेल तर ५ वर्षाखालील मुलांचे तिकीट घेणे अनिवार्य नाही म्हणजे पालक मुलाला खांद्यावर/मांडीवर ठेवून प्रवास करू शकतात. परंतु जर स्वतंत्र सीट/बर्थ हवी असेल तर त्या मुलासाठी पूर्ण प्रौढ भाडे देणे आवश्यक आहे.
५ ते १२ वर्षे (किंवा नियमांनुसार): या वयोगटातील मुलांसाठी ‘नो सीट/नो बर्थ (NOSB)’ पर्याय ठेवून तिकीट बुक करता येईल — आणि त्या परिस्थितीत मुलाचा तिकीट साधारणपणे अर्धा भाडे किंवा Railway ने जाहीर केलेल्या सूटीनुसार दिले जाते. मात्र जर स्वतःची सीट/बर्थ हवी तर पूर्ण भाडे मोजावे लागेल.
Related News
10 Jan2026 भारतीय Railwayत ब्रिटिश काळाचा शेवट, बंद गळ्याचा काळा कोट हटवला
भारतीय Railway मध्ये ब्रिटिश काळाच्या पोशाखांचा शेवट, बंद गळ्याचा काळा कोट हटवला भारतीय Railway गेल्या काही वर्षांपासून आधुनिकतेच्या दिशेने अनेक बदल क... 30 Dec2025: Railwayच्या काउंटरवर तत्काल तिकिट खरेदीसाठी नवे नियम, ओटीपी अनिवार्य
काउंटर तत्काल Railway तिकिट खरेदीसाठी नवीन नियम: OTP अनिवार्य, प्रवाश्यांसाठी सोयीस्कर आणि सुरक्षित उपाय भारतीय Railway प्रवाशांसाठी नेहमीच सुविधा सुध... 26 Dec2025: Railway स्टेशनच्या नावासोबत “Junction”, “Central”, “Terminal” का दिसते? कारण समजून घ्या
Railway स्टेशनच्या नावासोबत Junction, Central, Terminal का असतात? कारण जाणून घ्या 21 DecRailway प्रवास महागला 26 डिसेंबर 2025 पासून लागू; मेल-एक्सप्रेस ट्रेनचे तिकीट महागले
Railway प्रवास महागला, जनरल ते एसीपर्यंत झळ; पाहा नेमकी किती झाली भाडेवाढ भारतीय Railway प्रवाशांसाठी पुन्हा एकदा भाडेवाढ जाहीर केली आहे. जर तुम्ही नि... 18 DecRailway प्रवास सुरक्षित, सोयीस्कर राहण्यासाठी नवीन नियम लागू
Railway प्रवाशांसाठी मोठा बदल, जास्त सामानासाठी आता अतिरिक्त शुल्क Railway प्रवाशांसाठी महत्त्वाची बातमी आली आहे. केंद्र सरकारने Railway प्रवाशांच्या ... 12 Decरेल्वेचा मोठा निर्णय! वंदे भारत–अमृत भारत ट्रेनमध्ये आता हल्दीराम आणि इस्कॉनचे जेवण
रेल्वेचा मोठा निर्णय: प्रीमियम ट्रेनमध्ये आता ब्रँडेड रेस्टॉरंटचे जेवण; प्रवाशांना मिळणार फ्लाइट-कॅटरिंग दर्जाचा अनुभव भारतीय रेल्वे प्रवाशांसाठी एक मो... 01 Dec7 मोठे बदल लागू! IRCTC Tatkal Rules Change मुळे प्रवाशांना मोठा ‘शॉक’
From December 1, major reforms under IRCTC Tatkal Rules Change, SBI ATM charges, telecom CNAP system, GST strictness and mCash shutdown will direc... 29 Novसौर किरणोत्सर्गाचा धक्का! एअरबस A320 विमानांवर तातडीने अपडेट
भारतासह जगभरात विमानसेवा कोलंमडली, एअरबस A320 सॉफ्टवेअर अपडेट आदेशामुळे उड्डाणे रद्द जगभरातील विमानसेवा सध्या मोठ्या संकटात आहे. युरोपियन एअरलाइन एअरबसने A32... 28 Febमोठी बातमी! मध्य रेल्वेवर दोन दिवस विशेष ब्लॉक; CSMT वरुन सुटणाऱ्या ५९ लोकल, ‘या’ मेल-एक्स्प्रेस रद्द, पाहा वेळापत्रक
दोन दिवसीय ब्लॉकमध्ये ५९ लोकल आणि तीन मेल-एक्स्प्रेस रद्द राहणार असून ४७ मेल-एक्स्प्रेसवर परिणाम होणार आहे. काही मेल-एक्स्प्रेस दादर स्थानकात थांबवण्यात येणार असून त्याच स्थानका... 18 Julगोंडा येथे चंदीगड-दिब्रूगड एक्स्प्रेसच्या पाच बोगी रुळावरून घसरल्या
तीन ठार; अनेक जखमीचंदीगड-दिब्रूगड... 15 Julअमरावती ते पंढरपूर विशेष गाडीचे अकोल्यात स्वागत
आषाढी एकादशीच्या उत्सवात दरवर्षी हजारो भाविक पंढरपूरलाश्री विठ्ठल दर्शनासा... 15 Julमुख्यमंत्री तीर्थ दर्शन योजनेचा जीआर निघाला
राज्य सरकार आता जनतेला देव दर्शन घडविणार आहे.पात्र व्यक्तीच्या प्रवासाचा, राहण्याचा आणि भोजनाचा खर्...१२ वर्षांपेक्षा जास्त: १२ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या मुलांना प्रौढ मानले जाते आणि त्यांच्यासाठी सामान्य भाडे लागू होते.
टीप: वयोगट आणि सूट/कमी भाडे याबाबतचे अचूक नियम रेल्वेच्या अधिकृत अधिसूचना अथवा आरक्षित तिकीट पोर्टलवर ठरतात. काही गाड्यांमध्ये/प्रवासी श्रेणींमध्ये विविध नियम लागू असू शकतात.
बदल का आवश्यक होते पार्श्वभूमी
गेल्या काही वर्षांत कुटुंब प्रवासामध्ये वाढ झाली आहे हेनिंग, Railway ते स्टेशन लहान मुलांसह प्रवास करणारी कुटुंबे वाढली आहेत. पण तिकीट संरचनेचा नमूद पद्धत लहान मुलांसाठी नेहमीच अनुकूल नव्हता अनेकदा पालकांना जास्त पैसे द्यावे लागायचे किंवा तिकीट बुकिंग करताना गैरसोयीचा अनुभव यावा लागायचा.
Railway ने या अडचणी लक्षात घेऊन लहान मुलांसाठी तिकीट धोरण अधिक परवडणारे, लवचिक आणि पारदर्शक बनवण्याचा निर्णय घेतला ज्यामुळे कुटुंब प्रवास सुलभ होईल आणि प्रवाशांची समाधानी वाढेल.
नवीन नियमांची तपशीलवार व्याख्या
A. ५ वर्षाखालील मुलं
प्राथमिक नियम: ५ वर्षाखालील मुलांना स्वतंत्र सीट नको असल्यास तिकीट घेणे अनिवार्य नाही.
जर सीट/बर्थ हवी असेल: मुलासाठी पूर्ण तिकीट (प्रौढ भाडे) लागू.
प्रमाणपत्र/पुरावा: तिकीट आरक्षणावर वय नोंदवायची शिफारस आहे. प्रवासादरम्यान वय पुष्टी करण्यासाठी मुलाचे आधार/जन्मप्रमाणपत्र सोबत ठेवणे योग्य.
B. ५ ते १२ वर्ष वयोगट
NOSB (No Seat/No Berth) पर्याय: Railway बुकिंग करताना हे पर्याय निवडल्यास मुलाला सूट / सहनशील दर (सामान्यतः अर्धे भाडे किंवा रेल्वेने जाहीर केलेल्या दरानुसार) लागू होतो.
स्वतंत्र सीट/बर्थ हवी असल्यास: पूर्ण प्रौढ भाडे देणे आवश्यक.
वय प्रमाणन: तिकीटवर मुलाचे वय योग्यप्रकारे नमूद करणे हे महत्त्वाचे आहे — चुकीचा वय नमूद केल्याने दंड आणि प्रवास संदिग्ध ठरू शकतो.
C. १२ वर्षांपेक्षा जास्त
प्रौढ मानले जातात; सामान्य तिकिट दर लागू.
तिकीट बुक करताना लक्षात ठेवावयाच्या महत्त्वाच्या बाबी
योग्य वय प्रविष्ट करा: आरक्षण करताना मुलाचे वय अचूक लिहा चुकीची माहिती दंडास कारणीभूत ठरू शकते.
NOSB पर्याय निवडणे: ५–१२ वयोगटातील मुलांसाठी बुकिंग प्लॅटफॉर्मवर NOSB पर्याय असतो की नाही तपासा काही वेळा तिकीट एजंट/काउंटरवर वेगळ्या प्रक्रियेने करावी लागते.
डॉक्युमेंटेशन सोबत ठेवा: प्रवासादरम्यान मुलाचे आधार, जन्मप्रमाणपत्र किंवा इतर ओळखपत्रे सोबत ठेवा तपासनावेळी दिखविण्यासाठी.
कॅप्टनसीटी आणि सीट उपलब्धता: लोकप्रवासी हंगामात सीट कमी असते पालकांनी योग्य नियोजनाने तिकीट लवकर बुक करावे.
टिकिटचे प्रकार: AC, Sleeper, Chair Car इत्यादीमध्ये नियम समान, परंतु भाडे फरक असते NOSB लागू असला तरी AC बर्थसाठी अर्धा भाडा काहीवेळा जास्त आकारला जाऊ शकतो.
तिकीट कसे बुक करावे स्टेप-बाय-स्टेप मार्गदर्शक (IRCTC वेबसाइट/ APP किंवा काउंटर)
IRCTC वेबसाइट / मोबाइल APP (सामान्य पद्धत)
IRCTC लॉगिन करा किंवा Guest User निवडा.
प्रवासाची सुरुवात आणि गंतव्य स्टेशन भरा.
प्रवास तारीख निवडा आणि शोधा.
उपलब्ध गाड्या आणि श्रेणीतून आपली गाडी निवडा.
प्रवासी तपशीलांमध्ये पालक व मुलांचे तपशील भरा मुलांचे वय अचूक लिहा.
NOSB पर्याय (जर लागू असेल) निवडा जर ते उपलब्ध असेल तर.
भाडे आणि नियम वाचा, पेमेंट करा.
तिकीट लक्ष्य म्हणून PNR मिळेल ते सेव्ह करा.
काउंटरवर बुकिंग
काउंटर व्यापाऱ्याला मुलांचे वय म्हणुन सांगा; NOSB पर्याय असेल तर मागणी करा.
कागदपत्रे (आधार/जन्म प्रमाणपत्र) द्यावे लागतील का ते काउंटर कर्मचारी विचारतील.
पेमेंट करा व तिकीट घ्या.
पालकांसाठी व्यवहारिक टिप्स प्रवास आरामदायी करण्यासाठी
मांडीवर बसवताना सुरक्षितता: खिडकीजवळ, भीड नसलेली जागा निवडा; बेल्ट किंवा मुलासाठी आत्मनिर्भर प्याड (सफर बेबी हार्नेस) वापरा.
लहान अन्न-पदार्थ: हलके स्नॅक्स, पाण्याची बॉटल, पेपर/वेट वेट्स ठेवा.
गेम्स आणि एंटरटेनमेंट: लहान खेळणी, कथा-किताप, गाणी — मुलांचे मन भरून आपला प्रवास शांत राहेल.
वातावरणाबद्दल खबरदारी: AC मध्ये अत्याधिक थंड नसावे — मुलांची ब्लँकेट ठेवा.
टॉयलेट ब्रेकचे नियोजन: विशेषतः नॅट-नाइट प्रवासात वेळापत्रकानुसार ब्रेक घेणे उपयुक्त.
आरामाचे कपडे: मुलांना सहज हालचाल होईल असे कपडे घालून जा.
सुरक्षा व कायदेशीर बाबी
वय खोटे दाखवण्याचा परिणाम: काही प्रवासी NOSBचा गैरवापर करतात मुलाची सीट नसताना त्यांनी वय कमी दाखवून तिकीट घेतले तर दंड होऊ शकतो.
किशोरवयीन प्रवाशांसाठी नियम: काही परिस्थितीत ५ वर्षाखालील लहान मुलींचे अनाथ प्रवास असल्यास पालक/त्यानुसार अधिक कागदपत्रे आवश्यक असतात.
इमरजन्सी स्थिती: प्रवासादरम्यान किडनीमधील किंवा अॅलर्जी किट आणि प्राथमिक औषधे सोबत ठेवा.
गाडीतले नियम: AC कोचमध्ये धूम्रपान, अनधिकृत पदार्थ इत्यादीबाबत कायदे काटेकोर आहेत पालकांनी मुलांना नियमांची माहिती द्यावी.
NOSB म्हणजे नेमके काय? उदाहरणे व स्पष्टीकरण
NOSB (No Seat / No Berth) : काही देशांप्रमाणे, Railway च्या तिकीट प्रणालीमध्ये मुलांना स्वतंत्र सीट नको असल्यास तिकीट अर्ध्या वा कमी दराने दिले जाते.
उदाहरण: ७ वर्षांचे बालक पालक NOSB पर्याय निवडतात तेव्हां तिकीटूवर मुलाचे वय व नोंदी राहील व मुलाला स्वतंत्र सीट नको ही जाहिर असेल; त्याला अर्धे भाडे आकारले जाईल (रेल्वेच्या नियमांनुसार).
महत्वाची टीप: NOSB सर्व श्रेणींमध्ये लागू नसू शकतो खासकरून AC बर्थ, Rajdhani/Shatabdi सारख्या सहज प्रवास गाड्यांमध्ये तिकीट धोरण भिन्न असू शकते; तिथे परवानगी नसली तर पूर्ण दर लागेल.
FAQ — पालकांना नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: ५ वर्षाखालील मुलाने तिकीट न घेता प्रवास केल्यास कोणती कागदपत्रे आवश्यक?
उत्तर: तिकीट नसताना प्रवास करत असताना तपासणीत मुलाचे वय सिद्ध करण्यासाठी आधार/जन्मप्रमाणपत्र साथ ठेवावे.
प्रश्न 2: NOSB पर्याय कधी उपलब्ध नसतो?
उत्तर: काही गाड्यांमध्ये/विशेष श्रेणींमध्ये (विशेषतः अंतरराष्ट्रीय सेवांमध्ये, शॉर्ट-डिस्टन्स एक्स्प्रेसमध्ये) NOSB नसू शकतो. बुकिंग दरम्यान तपासा.
प्रश्न 3: मुलासाठी सीट बुक केल्यानंतर प्रवास रद्द केला तर फेरी कशी मिळते?
उत्तर: सामान्य रद्द/कॅन्सलेशन नियम तिथे लागू होतात मुलासाठी घेतलेले सीट रिफंड नीतीनुसार होईल. रेल्वे पॉलिसी बघावी.
प्रश्न 4: १२ वर्षाच्या आधीच्या मुलाची ओळख कशी प्रमाणित करावी?
उत्तर: जन्म प्रमाणपत्र किंवा आधार/स्कूल आयडी वापरून ओळख पटवता येते.
प्रश्न 5: ट्रेनमध्ये सीटवर मुलाला बसवू शकतो का? पालकासोबत?
उत्तर: हो — पालक मुलाला सीट द्यायला इच्छित असल्यास पूर्ण तिकीट भरणे आवश्यक.
बदलाचा सामाजिक व आर्थिक परिणाम
कुटुंब प्रवासात वाढ: या नियमामुळे कुटुंबांची प्रवास खर्चात बचत होईल; लहान वयात अधिक प्रवास करणाऱ्यांना अनुकूल.
पर्यटनाला चालना: परदेशातून किंवा राज्यांतर्गत प्रवास करणारी कुटुंबे ट्रेनचा अधिक वापर करून पर्यटन वाढवू शकतात.
आरक्षण प्रणालीतील पारदर्शकता: वय संकेत योग्य नमूद करण्याचे बळकटीकरण होईल — रिक्तीकडे दुर्लक्ष कमी होईल.
टिकिट विक्री व महसूल: NOSB मुळे काही तिकीटांवर कमी महसूल येऊ शकतो, पण प्रवासी संख्येमध्ये वाढ झाल्याने एकंदर नफा राखता येऊ शकतो.
आयआरसीटीसी आणि Railway प्रशासनाची सूचना पालकांनी काय करावे
तिकीट बुक करताना मुलाचे वय नीट भरा चुकीची माहिती देऊ नका.
प्रवासानंतर कोणत्याही दुरघटनास्थळी मुलांचा तपास करून सुरक्षिततेची काळजी घ्या.
लहान मुलांसाठी प्राथमिक औषधे व आवश्यक दस्तऐवज नेहमी सोबत ठेवा.
ट्रेनमध्ये सीट नसल्यास मुलाला बांधून ठेवण्याचे साधन वापरा (साधे हार्नेस) आणि गाडी थांबूनच उभे राहून टॉयलेट/फिटकरी करणे टाळा.
रात्रीच्या प्रवासामध्ये मुलासाठी योग्य विश्रांतीची व्यवस्था घ्या ओळखपत्र सोबत ठेवा.
सुरक्षा तज्ञांचे विधान (सारांश स्वरूपात)
(निवडक निष्कर्ष — सामान्य सल्ला)
लहान मुलांसह प्रवास करताना पालकांनी नियोजन करावे प्रवासाचा कालावधी, आहार आणि झोप याची व्यवस्था करणे महत्त्वाचे.
NOSB हा पर्याय फायदेशीर, परंतु सुरक्षा आणि आरामाचे प्रमाण तपासावे लहान मुलासाठी संपूर्ण सीटची गरज असू शकते.
Railway प्रशासनाने अधिक पारदर्शकता आणून बुकिंग फॉर्ममध्ये वय नोंदी अनिवार्य कराव्यात वेगळ्या पर्यायांचे स्पष्ट प्रदर्शन आवश्यक आहे.
केस स्टडी : तीन वेगवेगळ्या कुटुंबांचे उदाहरण
केस 1 छोटे कुटुंब (आई-वडील आणि २ वर्षांचा बाळ)
निर्णय: NOSB/No ticket (बाळाला मांडीवर बसवून प्रवास)
फायदाः प्रवास कमी खर्चिक, बाळ अधिक सहज.
आव्हानः प्रवासात बाळाला विश्रांती कमी मिळू शकते; रात्रीच्या प्रवासात अस्वस्थता.
केस 2 मध्यम कुटुंब (दोन पालक + ८ वर्षे मुले)
निर्णय: NOSB पर्याय निवडून मुलांसाठी अर्धे भाडे (जर लागू असेल तर) किंवा एक सीट मागणी.
फायदाः खर्चात बचत; मुलांना स्वतःची जागा नको असल्यास सुविधा.
आव्हानः लांब प्रवासात मुलासाठी स्वतंत्र सीट आवश्यक असू शकते.
केस 3 मोठे कुटुंब (दासी/आजी-वडील सह प्रवास)
निर्णय: प्रत्येक मुलासाठी स्वतंत्र सीट घेतल्याने आराम आणि व्यवस्थापन सुलभ.
फायदाः दीर्घ प्रवासात आरोग्य-सुरक्षितता आणि आराम.
आव्हानः खर्च वाढतो.
भविष्याच्या सुधारणा Railway काय करु शकते?
IRCTC पोर्टलवर NOSB पर्याय अधिक स्पष्टपणे दाखवणे.
बुकिंग प्रक्रियेत वय तपासणीसाठी स्मार्ट अपलोड फीचर (आधार/जन्मप्रमाणपत्र) देणे.
विशेष फॅमिली बेड/स्लिपर कोच सादर करणे — ज्यात पालक व लहान मुलासाठी विशेष व्यवस्था.
प्रवासादरम्यान मुलांच्या सोयीसाठी ट्रेनमध्ये नर्स/चाइल्ड केअर काउंटरसारखी सुविधा पायलट करून पाहणे.
जागरूकता मोहिम — पालकांना सुरक्षा व नितीबद्दल मार्गदर्शन.
भारतीय Railway ने मुलांसाठी तिकीट नियमांमध्ये केलेला हा बदल विशेषतः ५ वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांचा प्रवास व ५–१२ वयोगटातील NOSB संकल्पना कुटुंब प्रवासाला अधिक परवडणारे आणि सोयीस्कर बनवेल. पालकांनी योग्य माहिती भरून, आवश्यक कागदपत्रे साथ ठेवून आणि सुरक्षा नियमांचे पालन करून हा सुवर्णसंधी लाभात बदलू शकतात.
Railway मध्ये प्रवासाची आनंददायी व सुरक्षित अनुभव निर्माण करण्यासाठी शासन व रेल्वे संघटना आपले नियम अधिक पारदर्शक व उपयोगी बनवत आहेत पण यासाठी प्रवासी (विशेषतः पालक) स्वतःहून जागरूक राहणे आवश्यक आहे. योग्य नियोजन, कागदपत्रांची व्यवस्था, आणि सवयींचे पालन केल्यास लहान मुलांसोबतचा Railway प्रवास कमी खर्चातही सुखद आणि स्मरणीय बनवता येतो.
READ ALSO:https://ajinkyabharat.com/rupali-thombare-baher-woman-guttatil/
