Project Kusha : भारताची हवाई सुरक्षा भक्कम करण्याकडे मोठं पाऊल; स्वदेशी एअर डिफेन्स सिस्टिमची पहिली चाचणी यशस्वी

पश्चिम आशियात वाढलेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर जगभरातील देश आपापली संरक्षण क्षमता मजबूत करण्यावर भर देत असताना, भारतानेही या दिशेने मोठी झेप घेतली आहे. Defence Research and Development Organisation (DRDO) द्वारे विकसित करण्यात येत असलेल्या ‘प्रोजेक्ट कुशा’ या स्वदेशी एअर डिफेन्स सिस्टिमची पहिल्या टप्प्यातील चाचणी यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली आहे. या यशामुळे भारताच्या हवाई सुरक्षेला नवे बळ मिळणार असून, चीन आणि पाकिस्तानसारख्या शेजारी देशांसाठीही हा एक स्पष्ट संदेश मानला जात आहे.

‘प्रोजेक्ट कुशा’ म्हणजे काय?

‘प्रोजेक्ट कुशा’ ही भारताची लांब पल्ल्याची एअर डिफेन्स सिस्टिम असून, अधिकृतरित्या तिला ‘Extended Range Air Defence System (ERADS)’ असे संबोधले जाते. या प्रकल्पाचा उद्देश देशातील महत्त्वाच्या लष्करी आणि नागरी ठिकाणांना हवाई हल्ल्यांपासून संरक्षण देणे हा आहे.

ही सिस्टिम रशियाच्या S-400 आणि S-500 या प्रगत एअर डिफेन्स सिस्टिमच्या धर्तीवर विकसित केली जात आहे. यामुळे भारत स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या आधारे अत्याधुनिक संरक्षण प्रणाली उभी करत आहे.

पहिल्या टप्प्यातील यशस्वी चाचणी

प्रोजेक्ट कुशाच्या अंतर्गत महत्त्वाच्या तांत्रिक घटकांची चाचणी नुकतीच पूर्ण झाली. यामध्ये ग्राउंड व्हॅलिडेशन आणि ड्यूल-पल्स रॉकेट मोटर यांसारख्या अत्याधुनिक प्रणालींची यशस्वी तपासणी करण्यात आली.

ही चाचणी यशस्वी ठरल्यामुळे पुढील टप्प्यातील ‘इंटीग्रेटेड फ्लाइट टेस्ट’चा मार्ग मोकळा झाला आहे. ही चाचणी २०२६ मध्ये होण्याची शक्यता असून, त्यानंतर या सिस्टिमच्या कार्यक्षमतेची अधिक व्यापक पडताळणी केली जाणार आहे.

त्रिस्तरीय मिसाइल प्रणाली; जबरदस्त सुरक्षा कवच

प्रोजेक्ट कुशा अंतर्गत तीन प्रकारच्या क्षेपणास्त्रांचा समावेश करण्यात आला आहे, ज्यामुळे एक बहुस्तरीय संरक्षण प्रणाली तयार होणार आहे.

• M1 मिसाइल : सुमारे १५० किमीपर्यंतची रेंज; फायटर जेट्स आणि अचूक शस्त्र प्रणाली रोखण्यासाठी उपयुक्त
• M2 मिसाइल : सुमारे २५० किमीपर्यंतची रेंज; AESA तंत्रज्ञानामुळे अधिक अचूक लक्ष्यभेदन क्षमता
• M3 मिसाइल : ३५० ते ४०० किमीपर्यंतची रेंज; AWACS आणि बॅलेस्टिक मिसाइलसारख्या उच्चस्तरीय धोक्यांना नष्ट करण्यास सक्षम

या त्रिस्तरीय रचनेमुळे शत्रूच्या कोणत्याही हवाई हल्ल्याला प्रत्युत्तर देण्यासाठी सक्षम असे मजबूत सुरक्षा कवच निर्माण होणार आहे.

आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड

या सिस्टिममध्ये स्टेल्थ फायटर जेट्स, ड्रोन, क्रूझ मिसाइल आणि बॅलेस्टिक मिसाइल यांसारख्या विविध प्रकारच्या हवाई धोक्यांना ओळखून त्यांचा नायनाट करण्याची क्षमता आहे. अत्याधुनिक रडार आणि ट्रॅकिंग प्रणालीमुळे लक्ष्य ओळखणे आणि अचूकपणे हल्ला करणे शक्य होणार आहे.

खर्च आणि वेळापत्रक

प्रोजेक्ट कुशासाठी अंदाजे २१,७०० कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित आहे. या प्रकल्पाचे वेळापत्रकही निश्चित करण्यात आले आहे:

• २०२६ : फ्लाइट टेस्ट सुरू
• २०२८ : ऑपरेशनल तैनाती
• २०३० : संपूर्ण तैनाती पूर्ण

यामुळे पुढील काही वर्षांत भारताची हवाई संरक्षण क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढणार आहे.

‘मिशन सुदर्शन चक्र’चा महत्त्वाचा भाग

प्रोजेक्ट कुशा हा भारताच्या व्यापक ‘मिशन सुदर्शन चक्र’चा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या मिशनअंतर्गत २०३५ पर्यंत देशभरात एक मजबूत एअर आणि मिसाइल डिफेन्स नेटवर्क उभारण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.

या नेटवर्कमध्ये ‘कुशा’सोबतच ‘आकाश-NG’ आणि इतर बॅलेस्टिक मिसाइल डिफेन्स सिस्टिम्सही समन्वयाने कार्य करतील. यामुळे भारताची संरक्षण व्यवस्था अधिक सक्षम आणि अभेद्य बनणार आहे.

भारतीय हवाई दलाचा विश्वास

Indian Air Force ने या प्रकल्पावर आधीच विश्वास दाखवत अनेक स्क्वाड्रन्सना मंजुरी दिली आहे. यावरून या सिस्टिमच्या क्षमतेवर असलेला विश्वास स्पष्ट होतो.

जागतिक पार्श्वभूमी; भारतासाठी महत्त्वाचे पाऊल

सध्याच्या जागतिक परिस्थितीत, विशेषतः पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे, हवाई संरक्षण प्रणालीचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. अशा वेळी भारताने स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या आधारे प्रगत एअर डिफेन्स सिस्टिम विकसित करणे हे अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

एकंदरीत, प्रोजेक्ट कुशाच्या यशस्वी चाचणीमुळे भारताच्या संरक्षण क्षमतेत मोठी भर पडणार आहे. स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या आधारे विकसित होणारी ही प्रणाली देशाला अधिक सुरक्षित बनवेल. पुढील काही वर्षांत ही सिस्टिम पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाल्यास, भारताची हवाई सुरक्षा जगातील प्रगत देशांच्या तोडीस तोड उभी राहील, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.