Chhatrapati Shivaji Maharaj Agra Escape हा इतिहासातील सर्वात धाडसी प्रसंग मानला जातो. आग्र्यातील नजरकैद, औरंगजेबाचा कट, 4500 KM प्रवास आणि शिवाजी महाराजांचा गौरवशाली विजय – वाचा सविस्तर विश्लेषण.
आग्र्याहून सुटका ते रायगडापर्यंत : छत्रपती शिवाजी महाराजांचा ४५०० किमीचा थरारक आणि गौरवशाली प्रवास
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा आग्र्याहून झालेला नाट्यमय सुटका प्रसंग हा केवळ एका राजाचा पलायनाचा किस्सा नसून, तो भारतीय इतिहासातील सर्वात धाडसी, बुद्धीमत्तेचा आणि राजकीय दूरदृष्टीचा अद्वितीय अध्याय मानला जातो. औरंगजेबासारख्या क्रूर, संशयी आणि साम्राज्यवादी बादशहाच्या राजधानीतून नजरकैदेत असताना सुटका करून घेणं, त्यानंतर हजारो किलोमीटरचा प्रवास साधत सुरक्षितपणे रायगडावर पोहोचणं – हे सारं आजही इतिहासकारांना थक्क करणारं आहे.
ऑगस्ट १६६६ मध्ये घडलेली ही घटना आजही अभ्यासक, संशोधक आणि इतिहासप्रेमींमध्ये चर्चेचा विषय ठरते. पेटाऱ्यातून पलायन, साधूचा वेश, बनावट परवाने, दरबारी राजकारण, मुघलांच्या फौजांना दिलेले चकवे – या सगळ्या गोष्टींमागे शिवाजी महाराजांची असामान्य रणनीती आणि नेतृत्वगुण दडलेले दिसतात.
औरंगजेबाचा डाव आणि पुरंदरचा तह
दख्खनमध्ये मुघल सत्तेला सातत्याने हादरे देणाऱ्या शिवाजी महाराजांना संपवणं हे औरंगजेबाचं एकमेव ध्येय बनलं होतं. मुघल सरदार एकामागोमाग एक पराभूत होत असताना, अखेर औरंगजेबाने राजपूत सरदार मिर्झा राजा जयसिंग यांच्यावर स्वराज्य मोहीमेची जबाबदारी सोपवली.
१६६४ मध्ये मिर्झा जयसिंग प्रचंड सैन्य घेऊन दख्खनमध्ये दाखल झाले. पुरंदर आणि वज्रगड किल्ल्यांना वेढा घालण्यात आला. लष्करी ताकदीसोबतच मुघलांनी अमानुष धोरण अवलंबले – गावांची जाळपोळ, शेतांची नासधूस, स्त्रियांचे अपहरण. प्रजेच्या रक्षणासाठी शिवाजी महाराजांना पुरंदरचा तह स्वीकारावा लागला.
या तहानुसार काही किल्ले मुघलांना देण्यात आले, तर महाराजांनी मुघलांच्या बाजूने विजापूरविरुद्ध मोहिमेत सहभागी होण्याचं मान्य केलं. मात्र, या तहामागे शिवाजी महाराजांची दूरदृष्टी होती, हे पुढे सिद्ध झालं.
आग्र्याला जाण्याचा निर्णय : धाडस की रणनीती?
पुरंदरच्या तहानंतर मिर्झा जयसिंग यांनी शिवाजी महाराजांना औरंगजेबाची भेट घेण्यासाठी आग्र्याला जाण्याचा आग्रह धरला. अनेकांना हा निर्णय धोकादायक वाटत होता. मात्र, महाराजांनी तो स्वीकारला.
५ मार्च १६६६ रोजी शिवाजी महाराज आग्र्याच्या दिशेने रवाना झाले. त्यांच्यासोबत युवराज संभाजी महाराज, निवडक सरदार आणि मोजकं सैन्य होतं. राजगडावर स्वराज्याची जबाबदारी राजमाता जिजाऊ यांच्याकडे सोपवण्यात आली. महाराजांच्या अनुपस्थितीतही स्वराज्याचा कारभार सुरळीत सुरू राहिला, हे त्यांच्या प्रशासन कौशल्याचं उदाहरण आहे.
आग्र्यात अपमान आणि नजरकैद
आग्र्यात औरंगजेबाच्या ५०व्या वाढदिवसानिमित्त भव्य दरबार भरवण्यात आला होता. शिवाजी महाराजांची उपस्थिती या दरबारात ठरलेली होती. मात्र, दिवाण-ए-खासमध्ये त्यांना तिसऱ्या दर्जाच्या मनसबदारांच्या रांगेत उभं करण्यात आलं.हा शिवाजी महाराजांचा जाहीर अपमान होता. महाराजांनी तात्काळ नाराजी व्यक्त केली आणि बादशहाची मनसब स्वीकारण्यास नकार दिला. दरबार सोडून निघून गेल्यानंतर परिस्थिती अधिकच तणावपूर्ण झाली. औरंगजेबाच्या मनात संशय निर्माण झाला आणि त्याने महाराजांना नजरकैदेत ठेवण्याचा निर्णय घेतला.
पुढील ९९ दिवस शिवाजी महाराज आग्र्यात कडेकोट पहाऱ्यात होते. हजारो सैनिक, चौक्या, हालचालींवर नजर – तरीही महाराज शांत होते. कारण ते पलायनाची योजना आखत होते.
हत्या कट आणि दरबारी राजकारण
इतिहासातील नोंदी सांगतात की, औरंगजेबाने शिवाजी महाराजांना ठार मारण्याचे आदेश दिले होते. मात्र, मुघल दरबारातील अंतर्गत राजकारण, बडी बेगम, रामसिंह आणि काही सरदारांची सहानुभूती यामुळे बादशहाला थेट पाऊल उचलता आलं नाही.
या काळात शिवाजी महाराजांनी चतुराईने दरबारी लोकांशी संबंध वाढवले. भेटवस्तू, नजराणे, विनम्र संवाद यांचा वापर करून त्यांनी वातावरण निवळवलं. हीच संधी साधून महाराजांनी आपल्या माणसांना हळूहळू आग्र्याबाहेर पाठवायला सुरुवात केली.
१७ ऑगस्ट १६६६ : इतिहास घडलेला दिवस
१७ ऑगस्ट १६६६ रोजी शिवाजी महाराज आणि युवराज संभाजी आग्र्याहून निसटले. फळांच्या पेटीतून पलायन ही कथा प्रसिद्ध असली, तरी अनेक इतिहासकारांच्या मते ती संपूर्ण सत्य नाही. बनावट परवाने, पहारेकऱ्यांची दिशाभूल आणि योग्य वेळेची निवड – या सगळ्यांचा मिलाफ म्हणजे हे यशस्वी पलायन.
महाराज निसटल्यानंतर तब्बल १८ तासांनी ही माहिती औरंगजेबाला मिळाली. तोपर्यंत उशीर झाला होता. संतप्त बादशहाने अडीच लाखांची मुघल फौज महाराजांच्या शोधासाठी रवाना केली.
४५०० किमीचा थरारक प्रवास
आग्र्याहून सुटल्यानंतर शिवाजी महाराज थेट दक्षिणेकडे गेले नाहीत. उलट त्यांनी उत्तरेकडे मथुरा, काशी, गया अशा मार्गाने प्रवास केला. साधूचा वेश, सामान्य माणसासारखं वागणं आणि स्थानिक लोकांचा आधार घेत त्यांनी मुघलांना सतत चकवा दिला.
काही काळ युवराज संभाजी सुरक्षित ठिकाणी ठेवण्यात आले. त्यानंतर शिवाजी महाराज मध्य भारत, छत्तीसगड, विदर्भ, कर्नाटक असा प्रवास करत अखेर रायगडावर पोहोचले. हा प्रवास साधारण ४५०० किमीचा होता, असं अभ्यासक मानतात.
रायगडावर पुनरागमन आणि परिणाम
शिवाजी महाराज सुरक्षित रायगडावर पोहोचल्याची बातमी कळताच संपूर्ण स्वराज्यात आनंदाचं वातावरण पसरलं. मुघल साम्राज्याची अब्रू धुळीस मिळाली. औरंगजेबासारखा बलाढ्य बादशहा एका मराठा राजाला पकडू शकला नाही, ही बाब मुघल सत्तेसाठी मोठा धक्का होती.
या घटनेनंतर शिवाजी महाराजांनी पुन्हा आक्रमक धोरण स्वीकारलं. हरवलेले किल्ले परत मिळवले, स्वराज्याचा विस्तार केला आणि अखेर १६७४ मध्ये छत्रपती म्हणून राज्याभिषेक करून हिंदवी स्वराज्याची अधिकृत स्थापना केली.
इतिहासातील स्थान
आग्र्याहून सुटका हा प्रसंग शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील टर्निंग पॉइंट मानला जातो. धैर्य, संयम, बुद्धिमत्ता आणि रणनीती यांचा संगम म्हणजे ही घटना होती. म्हणूनच आजही हा प्रसंग केवळ ऐतिहासिक कथा न राहता नेतृत्व, संकट व्यवस्थापन आणि स्वाभिमानाचं प्रतीक ठरतो.छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आग्र्यातून सुटका करून केवळ स्वतःचं प्राणरक्षण केलं नाही, तर मुघल साम्राज्याच्या अजेयतेचा मिथकही मोडून काढलं. हाच त्यांच्या इतिहासातील गौरवशाली वारसा आहे.
