Chanakya Niti : चाणक्य म्हणतात पुरुषांच्या ‘या’ चुका संसाराला लावतात तडा; नात्यातील संतुलन बिघडले तर प्रगतीला खीळ
भारतीय इतिहासातील प्रख्यात विचारवंत, अर्थतज्ज्ञ आणि कूटनीतीतज्ज्ञ म्हणून ओळखले जाणारे आर्य चाणक्य यांचे विचार आजही तितकेच समकालीन वाटतात. राज्यकारभार, अर्थनीती, समाजरचना आणि वैयक्तिक जीवन या सर्वच विषयांवर त्यांनी ‘चाणक्य नीती’ या ग्रंथातून मार्गदर्शन केले आहे. मानवी नातेसंबंधांबाबत त्यांनी केलेले सूक्ष्म निरीक्षण विशेषत्वाने लक्षवेधी आहे. संसार, पती-पत्नीचे नाते, जबाबदाऱ्या आणि परस्पर सन्मान या बाबतीत चाणक्य यांनी दिलेले विचार आजच्या आधुनिक काळातही मार्गदर्शक ठरतात.
चाणक्य म्हणतात, पती-पत्नी हे संसाररूपी रथाची दोन चाकं आहेत. या दोन्ही चाकांची गती समान असली, तरच रथ सुरळीत पुढे जातो. एखादे चाक मागे पडले, वेग बदलला किंवा तुटले, तर रथ थांबतो. हाच नियम वैवाहिक जीवनालाही लागू होतो. परस्पर विश्वास, सन्मान आणि समजूतदारपणा नसल्यास संसारात दुरावा निर्माण होतो आणि त्याचे परिणाम गंभीर असू शकतात.
पत्नीचा अपमान – नात्याला लागणारी पहिली ठिणगी
चाणक्य स्पष्ट सांगतात की, जो पुरुष वारंवार आपल्या पत्नीचा अपमान करतो, तो स्वतःच्या संसाराच्या पाया कमकुवत करतो. संसार चालविण्यासाठी आर्थिक जबाबदारी जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच भावनिक आणि मानसिक साथही महत्त्वाची आहे. अनेकदा पुरुष कुटुंबासाठी पैसे कमवतो, त्यामुळे तोच प्रमुख असा समज निर्माण होतो; मात्र चाणक्य याला दुजोरा देत नाहीत. ते सांगतात की, घर सांभाळणे, मुलांचे संगोपन, कुटुंबातील नाती जपणे ही स्त्रीची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे.
पत्नीचा सार्वजनिक किंवा खाजगीरीत्या अपमान केल्यास तिच्या मनात दुःख, असुरक्षितता आणि दुरावा निर्माण होतो. हा दुरावा हळूहळू नात्यातील विश्वासाला तडा देतो. म्हणूनच पत्नीशी आदराने वागणे, तिच्या भावना समजून घेणे आणि तिला समान भागीदार मानणे आवश्यक असल्याचे चाणक्य सुचवतात.
परस्त्री आकर्षण – विश्वासघाताची सुरुवात
चाणक्य नीतीमध्ये परस्त्रीसंबंधाबाबत कठोर इशारा देण्यात आला आहे. घरात पत्नी असताना दुसऱ्या स्त्रीकडे आकर्षित होणे किंवा तिच्या प्रेमात पडणे हे वैवाहिक नात्यासाठी घातक असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे. अशा वर्तनामुळे विश्वासघाताची भावना निर्माण होते. विश्वास हे नात्याचे मूलभूत तत्त्व आहे; तो ढासळला, की संसाराचे संतुलन बिघडते.
चाणक्य यांच्या मते, क्षणिक आकर्षणामुळे घेतलेले चुकीचे निर्णय आयुष्यभराची हानी करू शकतात. त्यामुळे पुरुषांनी संयम राखावा, आपल्या कर्तव्यांची जाणीव ठेवावी आणि नात्यात प्रामाणिक राहावे. परस्त्री मोह हा केवळ वैयक्तिक नाही, तर सामाजिक पातळीवरही नातेसंबंध बिघडविणारा घटक ठरतो, असे ते सूचित करतात.
पत्नीच्या मताचा अनादर – संवादातली दरी
चाणक्यांच्या मते, संसार सुरळीत चालण्यासाठी पती-पत्नीमध्ये समतोल आणि परस्पर आदर असणे अत्यावश्यक आहे. घरातील महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये पत्नीचे मत विचारात घेतले गेले पाहिजे. अनेकदा पुरुष आर्थिक जबाबदारी आपल्या खांद्यावर असल्यामुळे सर्व निर्णय स्वतः घेण्याचा प्रयत्न करतात किंवा पत्नीच्या मताला दुय्यम स्थान देतात. मात्र अशा एकतर्फी निर्णयांमुळे नात्यात दुरावा निर्माण होऊ शकतो. पत्नीला दुर्लक्षित केल्याची भावना निर्माण झाल्यास तिच्या मनात असंतोष वाढतो.
यामुळे घरातील वातावरण तणावपूर्ण होते आणि छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून वाद उद्भवतात. संवादाचा अभाव, गैरसमज आणि परस्परांतील विश्वास कमी झाल्यास कुटुंबातील शांतता ढळते. म्हणूनच चाणक्य सुचवतात की, प्रत्येक निर्णयात परस्पर सल्लामसलत, समजूतदारपणा आणि आदर आवश्यक आहे. संवाद टिकवून ठेवल्यास नात्यातील बंध अधिक दृढ होतात आणि घरात आनंदाचे वातावरण कायम राहते.
चाणक्य म्हणतात, पत्नीचा सल्ला ऐकणे म्हणजे स्वतःची सत्ता कमी करणे नव्हे; उलट ते नात्यातील विश्वास वाढविण्याचे लक्षण आहे. परस्पर चर्चा, सल्लामसलत आणि एकमेकांच्या विचारांचा आदर केल्यास घरात सकारात्मक वातावरण राहते. पत्नीच्या मताला मान दिल्यास तिच्या मनातही आदर आणि आपुलकी वाढते.
समानतेचा दृष्टिकोन – आधुनिक काळातील गरज
चाणक्य यांच्या विचारांकडे आजच्या काळात पाहिले, तर ते अधिकच अर्थपूर्ण वाटतात. आधुनिक समाजात स्त्री-पुरुष समानतेची संकल्पना अधिक दृढ होत आहे. अशा परिस्थितीत परस्पर सन्मान, समजूतदारपणा आणि निष्ठा या गुणांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. संसार हा केवळ जबाबदाऱ्यांचा व्यवहार नसून भावनिक बंधनांचा प्रवास आहे.
पुरुषांनी अहंकार, संशय, अविश्वास आणि अनादर या गोष्टींपासून दूर राहावे, असे चाणक्य सूचित करतात. संसार टिकवायचा असेल, तर दोघांनीही समान पातळीवर उभे राहणे आवश्यक आहे. एकाने दुसऱ्याला कमी लेखले, तर नात्याचा समतोल बिघडतो.
चाणक्य नीतीतील हे विचार केवळ प्राचीन काळापुरते मर्यादित नाहीत. ते आजच्या कुटुंब व्यवस्थेलाही लागू पडतात. पत्नीचा अपमान, परस्त्री आकर्षण आणि मताचा अनादर या चुका टाळल्यास वैवाहिक जीवन अधिक सुखी आणि स्थिर राहू शकते. पती-पत्नीने परस्पर सन्मान, विश्वास आणि निष्ठा जपली, तरच संसाररूपी रथ वेगाने आणि सुरक्षितपणे पुढे जाऊ शकतो.
(डिस्क्लेमर : वरील माहिती उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे देण्यात आलेली आहे. याच्या तथ्यांबद्दल आम्ही कोणताही ठाम दावा करत नाही. ही माहिती अंधश्रद्धेला प्रोत्साहन देण्यासाठी नसून सामाजिक व वैचारिक संदर्भात मांडलेली आहे.)
