बॉलिवूडची ‘सौंदर्यदेवी’ कोण? हॉलिवूडची ऑफर नाकारणारी दैदिप्यमान अभिनेत्री – मधुबाला
मधुबाला या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक देखण्या आणि प्रतिभावान अभिनेत्रींपैकी एक मानल्या जातात. 14 फेब्रुवारी 1933 रोजी दिल्ली येथे जन्मलेल्या मधुबालांचे खरे नाव मुमताज जहां देहलवी होते. बालवयातच त्यांनी चित्रपटांत काम करण्यास सुरुवात केली आणि आपल्या नैसर्गिक अभिनयाने प्रेक्षकांची मने जिंकली. ‘महल’, ‘चलती का नाम गाडी’ आणि विशेषतः ‘मुगल-ए-आझम’मधील अनारकलीची भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. त्यांच्या सौंदर्यामुळे आणि मोहक हास्यामुळे त्यांना ‘सौंदर्यदेवी’ म्हणून ओळख मिळाली. अभिनयातील सहजता, भावपूर्ण डोळे आणि पडद्यावरची प्रभावी उपस्थिती यामुळे त्या काळातील आघाडीच्या अभिनेत्री बनल्या. वैयक्तिक आयुष्यात अनेक अडचणी आणि हृदयविकाराचा सामना करूनही त्यांनी कामावरील निष्ठा कधी कमी होऊ दिली नाही. अवघ्या 36व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले, तरीही त्यांची जादू आणि अभिनयाचा ठसा आजही रसिकांच्या मनात कायम आहे.
भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळाचा उल्लेख झाला की, सर्वप्रथम आठवण येते ती म्हणजे अनुपम सौंदर्य आणि मोहक हास्याने लाखो चाहत्यांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या मधुबाला यांची. 14 फेब्रुवारी 1933 रोजी दिल्ली येथे जन्मलेल्या मधुबालांचे खरे नाव मुमताज जहां देहलवी होते. लहानपणापासूनच त्यांच्या चेहऱ्यावरची निरागसता, डोळ्यांतील भाव आणि कॅमेऱ्यासमोरील सहजता यामुळे त्या सर्वांचे लक्ष वेधून घेत असत. पुढे याच गुणांनी त्यांना हिंदी चित्रपटसृष्टीत ‘सौंदर्यदेवी’चा मान मिळवून दिला.
बालकलाकार ते आघाडीची नायिका
वयाच्या अवघ्या नवव्या वर्षी त्यांनी Basant या चित्रपटातून बालकलाकार म्हणून अभिनयाची सुरुवात केली. घरची आर्थिक परिस्थिती बेताची असल्याने लहान वयातच कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. मात्र कठोर परिश्रम, अभिनयातील समर्पण आणि कॅमेऱ्यासमोरील आत्मविश्वास यांच्या जोरावर त्यांनी स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले. पुढे ‘महल’, ‘चलती का नाम गाडी’ आणि विशेषतः Mughal-e-Azam यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांना लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचवले.
हॉलिवूडची ऐतिहासिक ऑफर
त्या काळात एखाद्या भारतीय अभिनेत्रीला हॉलिवूडमधून कामाची ऑफर मिळणे ही अत्यंत दुर्मीळ आणि अभिमानास्पद बाब होती. ऑस्कर विजेते दिग्दर्शक Frank Capra यांनी मधुबालांना अमेरिकेत मोठ्या बजेटच्या चित्रपटासाठी काम करण्याचा प्रस्ताव दिला होता. या ऑफरमुळे त्यांची कारकीर्द आंतरराष्ट्रीय स्तरावर झेपावली असती. मात्र मधुबालांनी हा प्रस्ताव नम्रपणे नाकारला. एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले होते की, “यश म्हणजे केवळ पैसा आणि प्रसिद्धी नाही; आपल्या कुटुंबाशी आणि मूल्यांशी प्रामाणिक राहणे अधिक महत्त्वाचे आहे.” त्यांनी देश आणि कुटुंबाला प्राधान्य देत हा निर्णय घेतला.
‘अनारकली’ची अजरामर छाप
‘मुगल-ए-आझम’मधील अनारकलीची भूमिका आजही भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वोत्तम अभिनयांपैकी एक मानली जाते. त्या भूमिकेसाठी त्यांनी अपार कष्ट घेतले. त्या काळात गंभीर हृदयविकाराचा त्रास असतानाही त्यांनी चित्रीकरण पूर्ण केले. त्यांचे संवाद, भावमुद्रा आणि पडद्यावरील व्यक्तिमत्त्व इतके प्रभावी होते की अनेक कलाकार त्यांच्या सौंदर्याने भारावून संवाद विसरत, असे किस्से सांगितले जातात.
संघर्षमय वैयक्तिक आयुष्य
सुमारे 22 वर्षांच्या कारकिर्दीत मधुबालांनी जवळपास 70 चित्रपटांमध्ये काम केले. लोकप्रियतेच्या शिखरावर असतानाही त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात मात्र अनेक अडचणी होत्या. बालपणातील आर्थिक संकटे, प्रेमसंबंधांतील चढउतार आणि गंभीर हृदयविकार यामुळे त्यांना सतत झुंज द्यावी लागली. अखेर 23 फेब्रुवारी 1969 रोजी अवघ्या 36व्या वर्षी त्यांनी जगाचा निरोप घेतला.
आजही जिवंत असलेली मोहिनी
मधुबालांचे मोहक हास्य, निरागस चेहरा आणि पडद्यावरील जादू आजही रसिकांच्या मनात तितक्याच प्रेमाने जपली जाते. काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले; पण सौंदर्य आणि अभिनयाचा जो संगम त्यांनी साकारला, तो आजही अद्वितीय मानला जातो. म्हणूनच त्या केवळ अभिनेत्री नव्हत्या, तर भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील एक अजरामर अध्याय ठरल्या.
