जग अत्यंत अस्थिर अवस्थेत” – भारताला मोठा धोक्याचा इशारा देत रघुराम राजन काय म्हणाले?
रिझर्व्ह बँकेचे माजी गव्हर्नर आणि प्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ रघुराम राजन यांनी सध्याच्या जागतिक परिस्थितीवर भाष्य करत भारतासाठी गंभीर इशारा दिला आहे. जग सध्या आर्थिक, राजकीय आणि भू-राजकीय अस्थिरतेच्या अत्यंत कठीण टप्प्यातून जात असल्याचं ते म्हणाले. अमेरिकेचे टॅरिफ धोरण, चीनवरील अविश्वास, शेजारी देशांतील अस्थिर संबंध आणि वेगाने होत असलेली तंत्रज्ञानातील गुंतवणूक या सर्व बाबी भारतासाठी आव्हानात्मक ठरू शकतात, असा इशारा त्यांनी दिला. भारताने विकासाच्या मार्गावर असताना भावनिक किंवा घाईघाईचे निर्णय टाळून दूरदृष्टीने धोरण आखणं आवश्यक असल्याचं राजन यांनी स्पष्ट केलं. आर्थिक नियोजन, पायाभूत सुविधा, शेजारी राष्ट्रांशी संबंध आणि AIसारख्या क्षेत्रातील गुंतवणूक करताना विशेष सावधगिरी बाळगण्याची गरज असल्याचंही त्यांनी नमूद केलं.
जागतिक राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि व्यापारव्यवस्थेत झपाट्याने बदल होत असताना भारताने पुढील पावलं अत्यंत सावधपणे टाकण्याची गरज आहे, असा कठोर पण वास्तववादी इशारा रिझर्व्ह बँकेचे माजी गव्हर्नर डॉ. रघुराम राजन यांनी दिला आहे. सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय घडामोडी पाहता “जग अत्यंत कठीण आणि धोकादायक टप्प्यातून जात आहे” असे सांगत त्यांनी भारताच्या धोरणात्मक निर्णयांवर महत्त्वपूर्ण भाष्य केले आहे.
अमेरिकेने भारतावर लादलेले टॅरिफ, रशियाकडून तेल खरेदीचा मुद्दा, शेजारी देशांशी तणावपूर्ण संबंध, चीनबाबतचा धोका, तसेच AI आणि पायाभूत सुविधांमधील गुंतवणूक यासारख्या अनेक मुद्द्यांवर रघुराम राजन यांनी परखड मत व्यक्त केलं आहे. त्यांच्या या वक्तव्यांमुळे देशातील धोरणकर्ते आणि आर्थिक विश्लेषकांमध्ये चर्चा सुरू झाली आहे.
अमेरिकेचा टॅरिफ आणि भारतावरचा दबाव
डॉ. रघुराम राजन यांनी आपल्या वक्तव्यात सर्वप्रथम अमेरिकेच्या टॅरिफ धोरणाकडे लक्ष वेधले. अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी भारतावर मोठ्या प्रमाणात आयात शुल्क (टॅरिफ) लादले होते. यामागचं प्रमुख कारण म्हणजे भारताने रशियाकडून कच्च्या तेलाची मोठ्या प्रमाणावर खरेदी केली होती.
भारताने नंतर रशियाकडून तेल खरेदी मोठ्या प्रमाणात कमी केली, काही काळासाठी तर जवळपास बंदच केली. मात्र, “असं असतानाही अमेरिकेने भारतावरचा टॅरिफ कमी केला नाही,” हे राजन यांनी ठळकपणे नमूद केलं. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते, असं ते म्हणाले, की जागतिक व्यापारात मैत्रीपेक्षा स्वार्थ अधिक प्रभावी ठरत आहे.
टॅरिफचा थेट परिणाम नाही, पण धोका कायम
राजन यांच्या मते, “अमेरिकेच्या टॅरिफचा भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर थेट मोठा परिणाम झाला नाही.” मात्र त्यांनी तात्काळ इशाराही दिला की, “जागतिक समीकरणं बदलत असताना भविष्यात भारताला अप्रत्यक्ष फटका बसण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.”
भारताने अमेरिकेच्या दबावानंतर अनेक देशांशी मुक्त व्यापार करार (FTA) केले. हे करार दीर्घकालीन दृष्टीने फायदेशीर असले, तरी सध्या त्याची अंमलबजावणी करताना भारताला मोठी कसरत करावी लागत आहे, असंही राजन म्हणाले.
शेजारी देशांशी तणाव; भारताची कोंडी वाढतेय?
रघुराम राजन यांनी भारताच्या शेजारी देशांशी असलेल्या संबंधांवर गंभीर चिंता व्यक्त केली.
पाकिस्तानसोबत संबंध आधीच तणावपूर्ण
बांगलादेशसोबतही अलीकडे मतभेद
नेपाळ आणि श्रीलंकेसोबत नाजूक समीकरणं
या पार्श्वभूमीवर राजन म्हणाले, “भारतासाठी शेजारी देशांशी स्थिर आणि सकारात्मक संबंध अत्यंत गरजेचे आहेत.” विशेषतः श्रीलंका, बांगलादेश आणि नेपाळ हे देश आर्थिक आणि धोरणात्मक दृष्टिकोनातून भारतासाठी महत्त्वाचे असल्याचं त्यांनी स्पष्ट केलं.
चीनबाबत स्पष्ट इशारा : ‘विश्वास ठेवणं घातक’
चीनसोबतचे संबंध अलीकडे काही प्रमाणात सुधारले असले, तरी “कोणत्याही परिस्थितीत चीनवर पूर्ण विश्वास ठेवणं धोकादायक आहे,” असा स्पष्ट इशारा राजन यांनी दिला.
चीनचा इतिहास, त्याची आक्रमक आर्थिक आणि लष्करी धोरणं पाहता भारताने अत्यंत सावध राहावं, असं ते म्हणाले. चीनसोबत व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत सहकार्य करताना राष्ट्रीय हिताला प्राधान्य देणं आवश्यक आहे, असंही त्यांनी नमूद केलं.
जग अत्यंत कठीण काळातून जात आहे
राजन यांनी आपल्या वक्तव्याचा केंद्रबिंदू ठरवत म्हटलं, “सध्या जग एका अत्यंत कठीण काळातून जात आहे.” जागतिक पातळीवर
युद्धसदृश परिस्थिती
व्यापारयुद्ध
तंत्रज्ञानावरून संघर्ष
आणि आर्थिक मंदीची भीती
या सगळ्यांचा परिणाम भारतावरही होऊ शकतो. त्यामुळे “भारताने या काळात चुका टाळणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे,” असा त्यांनी इशारा दिला.
मेट्रो प्रकल्पांवर प्रश्नचिन्ह
पायाभूत सुविधांबाबत बोलताना रघुराम राजन यांनी मेट्रो प्रकल्पांवरही प्रश्न उपस्थित केले. “आज प्रत्येक शहराला मेट्रो हवी आहे, पण खरोखरच त्या शहराकडे मेट्रो चालवण्याची आर्थिक आणि प्रशासकीय क्षमता आहे का?”
असा सवाल त्यांनी उपस्थित केला.
मोठ्या प्रकल्पांवर खर्च करताना
लोकसंख्या
प्रवासी क्षमता
आर्थिक परवड
या सगळ्यांचा अभ्यास होणं गरजेचं असल्याचं त्यांनी स्पष्ट केलं.
AI गुंतवणुकीबाबत सावधगिरीचा इशारा
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) क्षेत्रात होत असलेल्या गुंतवणुकीबाबतही राजन यांनी सावध भूमिका घेतली. “AI मध्ये गुंतवणूक करताना फार विचारपूर्वक निर्णय घ्यावे लागतील,” असं ते म्हणाले.
AI मुळे रोजगार, गोपनीयता आणि आर्थिक विषमता वाढू शकते, त्यामुळे
केवळ ट्रेंड म्हणून
किंवा इतर देशांची नक्कल म्हणून
गुंतवणूक करणं धोकादायक ठरू शकतं, असा इशाराही त्यांनी दिला.
अमेरिका–भारत मैत्री: वास्तव आणि राजकारण
एकीकडे अमेरिका भारतावर निर्बंध लादत असताना, दुसरीकडे डोनाल्ड ट्रम्प सातत्याने “नरेंद्र मोदी माझे चांगले मित्र आहेत” असा दावा करताना दिसतात. या विरोधाभासाकडे लक्ष वेधत राजन म्हणाले, “आंतरराष्ट्रीय राजकारणात वैयक्तिक मैत्रीपेक्षा राष्ट्रीय हित अधिक महत्त्वाचं असतं.”
रशियाचा भारत दौरा आणि बदलती समीकरणं
अमेरिका भारतावर दबाव आणत असतानाच, रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी आपल्या मंत्र्यांसह भारत दौरा केला आणि महत्त्वाचे आर्थिक आणि संरक्षण करार भारतासोबत केले. यामुळे भारताच्या बहुपक्षीय परराष्ट्र धोरणाची चर्चा पुन्हा सुरू झाली आहे.
भारत–अमेरिका व्यापार करार का अडकला?
भारत आणि अमेरिका यांच्यात व्यापार करारावर चर्चा सुरू होती. मात्र शेवटपर्यंत करार होऊ शकला नाही. राजन यांच्या मते, “अमेरिकेला कोणत्याही परिस्थितीत भारतासोबत व्यापार करार करायचे आहेत.” मात्र या करारात भारताने आपल्या अटींवर ठाम राहणं आवश्यक आहे, असंही त्यांनी सूचित केलं.
सावध धोरणांची गरज
रघुराम राजन यांचा इशारा हा भीती पसरवणारा नसून, तो वास्तवाची जाणीव करून देणारा आहे, असं विश्लेषक मानतात. जागतिक अस्थिरतेच्या या काळात
शेजारी देशांशी संतुलित संबंध
जागतिक महासत्तांशी सावध मैत्री
आर्थिक निर्णयांमध्ये दूरदृष्टी
हेच भारतासाठी महत्त्वाचं ठरणार आहे. “चुका टाळणं हीच सध्या भारताची सर्वात मोठी गरज आहे,” हा रघुराम राजन यांचा इशारा धोरणकर्त्यांनी गांभीर्याने घ्यावा, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
read also:https://ajinkyabharat.com/krantijyoti-vidyalaya-earns-four-times-the-budget-in-4-weeks/
