दुपारची झोप: फायदे, तोटे आणि तज्ज्ञांचा सल्ला
झोप आपल्या शरीरासाठी आणि मनासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. योग्य झोप न मिळाल्यास मानसिक, शारीरिक आणि भावनिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. दिवसाच्या मधल्या वेळेस, विशेषतः दुपारी २ ते ४ या वेळेत, अनेक लोकांना नैसर्गिक सुस्ती येते. या वेळेस घेतली जाणारी छोटी झोप, जी सामान्यतः २०–३० मिनिटांची असते, “पॉवर नॅप” म्हणून ओळखली जाते.
दुपारची झोप का आवश्यक आहे?
शारीरिक थकवा, मानसिक ताण, अति कामाचा भार, अपुरी रात्रीची झोप ही कारणे लोकांना दुपारी झोप घेण्यास प्रवृत्त करतात. संशोधनात असे दिसून आले आहे की ही झोप मेंदूला विश्रांती देते, लक्ष केंद्रीत करण्याची क्षमता वाढवते आणि दिवसभरातील ऊर्जा पुनर्संचयित करते. विशेषतः ज्यांची रात्रीची झोप अपुरी असते किंवा मानसिक ताण जास्त आहे, त्यांच्यासाठी पॉवर नॅप अत्यंत फायदेशीर ठरतो.
पॉवर नॅपचे आरोग्यावर फायदे
मानसिक ताजेतवाने: २०–३० मिनिटांची झोप मेंदूला ताजेतवाने करते, विचारांची स्पष्टता वाढवते आणि कामातील कार्यक्षमता सुधारते.
स्मरणशक्ती सुधारते: अल्पकाळ झोपेमुळे नवीन माहिती स्मरणात राहण्याची क्षमता वाढते.
रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते: मर्यादित डुलकी घेतल्याने शरीरातील प्रतिकारशक्ती सुधारते, ज्यामुळे संसर्गाविरुद्ध लढण्याची क्षमता वाढते.
तणाव कमी करते: झोपेमुळे कोर्टिसोलसारखे तणाव संप्रेरक कमी होतात, ज्यामुळे मानसिक स्वास्थ्य सुधारते.
रक्तदाब नियंत्रणात ठेवते: काही अभ्यासांमध्ये असेही आढळले आहे की मर्यादित डुलकी रक्तदाब नियंत्रित ठेवण्यासाठी फायदेशीर ठरते.
ऊर्जा पुनर्संचयित होते: लहान झोपेतून उठल्यावर शरीर आणि मन उर्जेसह सक्रिय होते, विशेषतः कामाच्या मधल्या ताणाच्या वेळी.
दुपारची झोप घेण्याची योग्य वेळ आणि कालावधी
झोप २०–३० मिनिटांपुरती मर्यादित ठेवावी.
शक्यतो दुपारी १ ते ३ या वेळेत घेणे उत्तम.
संध्याकाळी उशिरा झोप घेणे टाळावे, कारण यामुळे रात्रीची झोप प्रभावित होऊ शकते.
नियमित वेळापत्रकानुसार झोप घेणे शरीराच्या नैसर्गिक झोपेच्या चक्राला मदत करते.
दुपारची झोप आणि रात्रीची झोप
दुपारची झोप फायद्याची ठरते, जर ती मर्यादित असेल आणि योग्य वेळी घेतली गेली असेल. मात्र, लांब डुलकी (६०–९० मिनिटांपेक्षा जास्त) घेतल्यास रात्रीची खोल आणि आरईएम झोप प्रभावित होऊ शकते. दीर्घ झोपेमुळे झोपेचे चक्र बिघडते, अनिद्रा होऊ शकते, आणि झोपेमुळे उठल्यानंतर डोके गुंगी जाणे, आळस किंवा थकवा जाणवणे ही समस्या निर्माण होते.
लांब डुलकीच्या संभाव्य तोटे
रात्री झोपेत अडथळा निर्माण होणे.
झोपेचे चक्र बिघडणे आणि अनिद्रा.
स्थूलपणा, मधुमेह आणि हृदयरोगाचा धोका वाढणे.
काही अभ्यासांमध्ये लांब डुलकी घेणाऱ्यांमध्ये कोविड-१९ संसर्गाची संवेदनशीलता अधिक असल्याचे आढळले आहे.
डोके जड वाटणे, उठल्यावर गुंगी जाणे, आळस आणि मानसिक थकवा.
वृद्ध व्यक्ती आणि निद्रानाश असलेले लोक
वृद्धांमध्ये दिवसा जास्त झोप घेणे काही आरोग्य समस्या दर्शवू शकते.
निद्रानाश असलेल्या लोकांसाठी दिवसा झोप घेणे हानिकारक ठरू शकते.
त्यामुळे वैयक्तिक गरज, जीवनशैली आणि आरोग्य स्थिती लक्षात घेऊन झोप घेणे महत्त्वाचे आहे.
दुपारची झोप घेण्याचे तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन
तज्ज्ञांच्या मते, दुपारची झोप योग्य प्रमाणात घेणे फायदेशीर आहे, परंतु ती वेळेच्या मर्यादेत आणि नियमित असावी.
२०–३० मिनिटांची झोप मेंदूला ताजेतवाने करते.
लक्ष केंद्रीत करण्याची क्षमता वाढवते.
मानसिक ताण कमी करते आणि शरीराची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढवते.
रात्रीची झोप सुरक्षित ठेवते आणि झोपेचे चक्र बिघडत नाही.
सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून दुपारची झोप
स्पेनसारख्या देशांमध्ये ‘सिएस्ता’ ही दुपारची विश्रांतीची परंपरा आहे. उष्ण हवामानात, दुपारी घेतलेली ही झोप शरीराला आराम देण्यासाठी उपयुक्त ठरते. अशी पद्धत केवळ शरीराला विश्रांती देतेच असे नाही, तर मनःस्थिती सुधारण्यासाठीही मदत करते.
दुपारची झोप फायदेशीर ठरते, जर ती योग्य प्रमाणात घेतली गेली असेल. २०–३० मिनिटांची हलकी झोप मेंदूला विश्रांती देते, लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता वाढवते आणि दिवसभर कार्यक्षमतेला चालना देते. मात्र, जास्त वेळ झोपल्यास उलट परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे संतुलित, नियोजित आणि मर्यादित झोपच आरोग्यासाठी उत्तम आहे.
यामुळे दिसते की दुपारी पॉवर नॅप घेणे फायदेशीर आहे, पण अतिरेक टाळणे अत्यावश्यक आहे. योग्य प्रमाणात झोप घेणे मेंदूला ताजेतवाने ठेवते, मानसिक स्वास्थ्य सुधारते आणि शरीराला ऊर्जा पुरवते.
read also:https://ajinkyabharat.com/aus-vs-ind-team-indias-1st-defeat-double-win-against-australia/
