AI in India वेगाने बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या युगात भारताला नव्या दिशेने घेऊन जात आहे. राजधानी नवी दिल्ली येथील भारत मंडपम मध्ये आयोजित भव्य AI Expo मध्ये भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा आराखडा प्रत्यक्ष पाहायला मिळत आहे. तब्बल 70,000 चौरस मीटरपेक्षा अधिक क्षेत्रात उभारलेल्या या प्रदर्शनात सात थीमॅटिक झोन तयार करण्यात आले असून ते भारताच्या डिजिटल परिवर्तनाचा रोडमॅप स्पष्ट करतात.

या सात झोनमध्ये Health, Agriculture, Safe AI, Science, Inclusion, Democratising AI आणि Economic Development या महत्त्वाच्या क्षेत्रांचा समावेश आहे. आरोग्य क्षेत्रात AI च्या मदतीने लवकर निदान, वैयक्तिक उपचार आणि ग्रामीण भागातही दर्जेदार आरोग्य सेवा उपलब्ध करण्यावर भर देण्यात आला आहे. कृषी क्षेत्रात स्मार्ट सेन्सर्स, हवामान अंदाज, पीक व्यवस्थापन आणि उत्पादन वाढवण्यासाठी AI आधारित उपाय मांडले गेले. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्याचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो.

“Safe AI” झोनमध्ये डेटा सुरक्षा, गोपनीयता आणि जबाबदार तंत्रज्ञान वापरावर विशेष लक्ष देण्यात आले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, AI जितका शक्तिशाली तितकी त्याच्या वापरातील नैतिकता महत्त्वाची आहे. “Science” झोनमध्ये संशोधन, प्रगत संगणकीय मॉडेल्स आणि नवोपक्रम यांची झलक पाहायला मिळाली. “Inclusion” विभागाने तंत्रज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यावर भर दिला, तर “Democratising AI” संकल्पनेत AI केवळ मोठ्या कंपन्यांपुरता मर्यादित न राहता स्टार्टअप्स, विद्यार्थी आणि संशोधकांनाही उपलब्ध व्हावा, हा उद्देश स्पष्ट झाला.

“Economic Development” झोनने AI हा केवळ तांत्रिक बदल नसून आर्थिक वाढीचा इंजिन ठरू शकतो, हा संदेश दिला. 30 पेक्षा जास्त देश आणि 300 हून अधिक प्रदर्शकांच्या सहभागामुळे या Expo ला जागतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. यामुळे भारत AI क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवण्याच्या दिशेने पुढे जात असल्याचे स्पष्ट होते.

AI in India: रोजगार आणि कौशल्यांचा नवा युग

AI चा सर्वात मोठा परिणाम रोजगार क्षेत्रावर होणार असल्याची चर्चा या परिषदेत जोरदार झाली. तज्ज्ञांच्या मते, काही पारंपरिक नोकऱ्यांवर AI चा परिणाम होऊ शकतो, परंतु त्याचवेळी नवीन प्रकारच्या नोकऱ्या निर्माण होणार आहेत. डेटा विश्लेषण, मशीन लर्निंग, सायबर सुरक्षा, रोबोटिक्स आणि AI व्यवस्थापन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर संधी निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

यामुळे “Upskilling” आणि “Reskilling” या दोन संकल्पना अत्यंत महत्त्वाच्या ठरत आहेत. म्हणजेच कर्मचाऱ्यांनी बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेत नवीन कौशल्ये आत्मसात करणे आवश्यक आहे. सतत प्रशिक्षण हीच भविष्यातील रोजगार सुरक्षित ठेवण्याची गुरुकिल्ली ठरणार आहे.

विशेषतः शिक्षण क्षेत्र दीर्घकालीन रणनीतिक क्षेत्र म्हणून पुढे येत असल्याचे चर्चेत नमूद करण्यात आले. भारताचे शिक्षण मंत्रालय AI आधारित अभ्यासक्रम, शिक्षक प्रशिक्षण आणि डिजिटल शिक्षण पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करत आहे. शाळांपासून उच्च शिक्षणापर्यंत AI समाविष्ट करण्याचा विचार पुढे आला आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांना भविष्यातील रोजगार बाजारपेठेसाठी तयार करता येईल.

तज्ज्ञांनी असेही स्पष्ट केले की, AI मुळे केवळ तांत्रिक कौशल्येच नव्हे तर सर्जनशीलता, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि विश्लेषणात्मक विचार यांना अधिक महत्त्व प्राप्त होईल. म्हणजेच भविष्यातील कर्मचारी “Human + AI” या मिश्र मॉडेलवर काम करताना दिसतील.

AI in India: भारत जागतिक नेतृत्वाकडे

या समिटद्वारे भारत स्वतःला AI विकास आणि अंमलबजावणीतील जागतिक नेता म्हणून स्थापित करण्याचा प्रयत्न करत आहे. सरकार, उद्योग, स्टार्टअप्स आणि संशोधन संस्था यांच्यातील सहकार्य वाढल्यास AI चा सामाजिक व आर्थिक विकासासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर होऊ शकतो.

AI च्या मदतीने स्मार्ट शहरं, कार्यक्षम प्रशासन, जलद सार्वजनिक सेवा आणि पारदर्शक शासन व्यवस्था निर्माण करण्याचा मार्ग खुला होईल. ग्रामीण भागातही डिजिटल सेवा पोहोचवून विकासातील दरी कमी करण्यास AI मदत करू शकते.

भारताकडे मोठ्या प्रमाणावर डेटा, तरुण मनुष्यबळ आणि मजबूत IT क्षेत्र आहे. या तीन घटकांच्या आधारे भारत जागतिक AI स्पर्धेत आघाडी घेऊ शकतो. तज्ज्ञांच्या मते, योग्य धोरणे आणि गुंतवणूक यामुळे पुढील दशकात भारत AI नवोपक्रमाचे केंद्र बनण्याची शक्यता आहे.

AI in India म्हणजे विकासाचा सुपरफास्ट महामार्ग

AI in India ही केवळ तांत्रिक क्रांती नाही; ती आर्थिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात आहे. AI चा वापर वाढल्यास उद्योग अधिक कार्यक्षम होतील, शिक्षण अधिक वैयक्तिक होईल आणि आरोग्य सेवा अधिक अचूक बनतील.

शिक्षण मंत्रालयाचा रोडमॅप, जागतिक सहभाग आणि संशोधनावर दिलेला भर यामुळे भारत पुढील दशकात AI महासत्ता बनू शकतो. मात्र, या प्रवासात डेटा सुरक्षा, नैतिकता आणि डिजिटल समावेशन यांसारख्या मुद्द्यांवरही तितकेच लक्ष देणे आवश्यक आहे.

तज्ज्ञांच्या मते — आज घेतलेले निर्णय भारताच्या डिजिटल भविष्याची दिशा ठरवतील. AI चा योग्य आणि जबाबदार वापर केल्यास तो देशाच्या सर्वांगीण विकासासाठी “सुपरफास्ट महामार्ग” ठरू शकतो.

एकूणच, AI in India हा केवळ ट्रेंड नसून भविष्यातील राष्ट्रनिर्मितीचा पाया ठरत आहे. बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेत भारताने ही संधी साधली, तर जगाच्या डिजिटल नकाशावर भारत अधिक ठळकपणे झळकताना दिसेल.