होर्मुझनंतर ‘बाब अल-मंदेब’ची चिंता; भारतासमोर ऊर्जा संकटाची शक्यता वाढली
जागतिक स्तरावर सुरू असलेल्या तणावपूर्ण परिस्थितीचा थेट परिणाम आता भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि इंधनपुरवठ्यावर होताना दिसत आहे. Strait of होर्मुझ ही अत्यंत महत्त्वाची सामुद्रधुनी बंद झाल्यानंतर आधीच जागतिक व्यापार साखळी विस्कळीत झाली आहे. अशातच आता Bab el-Mandeb Strait या आणखी एका महत्त्वाच्या सागरी मार्गाबाबत चिंता व्यक्त केली जात आहे.
या दोन्ही मार्गांमध्ये अडथळे निर्माण झाल्यास भारतासह अनेक देशांना मोठ्या ऊर्जा संकटाचा सामना करावा लागू शकतो. पेट्रोल, डिझेल आणि गॅसच्या किंमतीत वाढ होण्याची शक्यता अधिकच बळावली आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद; जागतिक व्यापाराला मोठा धक्का
मध्य पूर्वेतील तणावाच्या पार्श्वभूमीवर Strait of Hormuz बंद झाल्याने जगभरात कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यावर मोठा परिणाम झाला आहे. ही सामुद्रधुनी जगातील सर्वात महत्त्वाच्या तेलवाहतुकीच्या मार्गांपैकी एक मानली जाते.
या मार्गातून दररोज प्रचंड प्रमाणात कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूची वाहतूक होते. त्यामुळे हा मार्ग बंद झाल्यास त्याचा थेट परिणाम भारत, चीन आणि युरोपियन देशांवर होतो.
आता ‘बाब अल-मंदेब’वर संकटाची छाया
होर्मुझनंतर आता Bab el-Mandeb Strait या सामुद्रधुनीबाबत चिंता वाढली आहे. येमेनजवळ असलेला हा महत्त्वाचा सागरी मार्ग लाल समुद्र, अदनची खाडी आणि हिंद महासागर यांना जोडतो.
‘बाब अल-मंदेब’ हा अरबी शब्द असून त्याचा अर्थ “अश्रूंचा दरवाजा” असा होतो. साधारण 100 किमी लांब आणि 30 किमी रुंद असलेली ही सामुद्रधुनी जागतिक व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
जगातील सुमारे 10 ते 12 टक्के तेल आणि नैसर्गिक वायू याच मार्गाने वाहतूक केली जाते. यामुळे हा मार्ग बंद झाला, तर जागतिक अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
हुथी बंडखोरांमुळे वाढलेला धोका
येमेनमधील Houthi movement या बंडखोर संघटनेने या संघर्षात उडी घेतल्यामुळे परिस्थिती अधिकच गंभीर बनली आहे. या गटाला इराणचे समर्थन असल्याचे मानले जाते.
जर या बंडखोरांनी ‘बाब अल-मंदेब’ मार्गात अडथळे निर्माण केले, तर हा मार्गही बंद होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आशिया आणि युरोप यांच्यातील सागरी व्यापारावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
भारतावर काय होऊ शकतो परिणाम?
भारतासाठी हे दोन्ही मार्ग अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. देशाच्या ऊर्जा गरजांपैकी मोठा हिस्सा कच्च्या तेलाच्या आयातीवर अवलंबून आहे.
संभाव्य परिणाम :
- कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यात अडथळा
- पेट्रोल आणि डिझेलच्या किंमतीत वाढ
- एलपीजी गॅस सिलिंडर महाग होण्याची शक्यता
- महागाई वाढण्याचा धोका
- औद्योगिक उत्पादनावर परिणाम
भारत मोठ्या प्रमाणावर मध्यपूर्वेतून तेल आयात करतो. त्यामुळे या मार्गांमध्ये अडथळा निर्माण झाल्यास देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेवर थेट परिणाम होऊ शकतो.
जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम
या सागरी मार्गांचे महत्त्व केवळ भारतापुरते मर्यादित नाही.
- युरोप आणि आशियामधील व्यापारासाठी हे मार्ग अत्यंत महत्त्वाचे आहेत
- जहाजवाहतुकीचा खर्च वाढू शकतो
- वस्तूंच्या किमती वाढण्याची शक्यता
- जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत होऊ शकते
जर दोन्ही मार्गांमध्ये अडथळे निर्माण झाले, तर त्याचा परिणाम जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मोठ्या प्रमाणात होऊ शकतो.
पर्यायी मार्गांची अडचण
सागरी मार्ग बंद झाल्यास जहाजांना आफ्रिकेच्या टोकावरील ‘केप ऑफ गुड होप’ मार्गे जावे लागते. हा मार्ग लांब आणि खर्चिक आहे.
यामुळे :
- वाहतूक खर्च वाढतो
- वेळ अधिक लागतो
- वस्तूंच्या किमती वाढतात
पुढील काळातील आव्हान
सध्याची परिस्थिती पाहता, भारताला ऊर्जा सुरक्षेसाठी पर्यायी उपाययोजना करणे गरजेचे ठरू शकते.
- इतर देशांकडून तेल आयात वाढवणे
- नूतनीकरणक्षम ऊर्जेवर भर देणे
- रणनीतिक तेल साठा वाढवणे
होर्मुझनंतर ‘बाब अल-मंदेब’ या मार्गावरही संकटाची छाया निर्माण झाल्याने भारतासमोर मोठे आव्हान उभे ठाकले आहे. पेट्रोल-डिझेलच्या किमती वाढण्याची शक्यता आणि ऊर्जा पुरवठ्यावर परिणाम होण्याचा धोका वाढला आहे.
या जागतिक घडामोडींमुळे भारताला केवळ आर्थिकच नव्हे, तर रणनीतिक स्तरावरही निर्णय घ्यावे लागणार आहेत. आगामी काळात परिस्थिती कशी बदलते, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.
