भारतात लवकरच प्लास्टिक नोटा येणार? RBI च्या मोठ्या हालचालींमुळे चर्चांना उधाण; कागदी नोटांच्या भवितव्याबाबत उत्सुकता
भारतातील चलन व्यवस्थेत मोठा बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आणि तिची नोटा छापणारी कंपनी भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड (BRBNMPL) यांनी पॉलिमर (प्लास्टिक) नोटांसाठी आवश्यक साहित्याच्या खरेदीची प्रक्रिया सुरू केल्याची माहिती समोर आली आहे. त्यामुळे भविष्यात भारतात पारंपरिक कागदी नोटांऐवजी अधिक सुरक्षित आणि टिकाऊ पॉलिमर नोटा वापरात येण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
मात्र, याबाबत एक महत्त्वाची बाब म्हणजे RBI ने अद्याप देशभरात प्लास्टिक नोटा सुरू करण्याचा अंतिम निर्णय जाहीर केलेला नाही. सध्या ही योजना प्राथमिक टप्प्यात असून चाचणी आणि अभ्यासाची प्रक्रिया सुरू आहे.
पॉलिमर नोटांसाठी निविदा प्रक्रिया सुरू
माहितीनुसार, RBI ची नोटा छापणारी संस्था BRBNMPL ने अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये असलेल्या पॉलिमर शीटच्या पुरवठ्यासाठी जागतिक कंपन्यांकडून निविदा मागवल्या आहेत.
Related News
सर्वोच्च न्यायालयाचा निवडणूक आयोगाला दणका! रेकॉर्ड सादर करा, अन्यथा प्रतिकूल निष्कर्ष
मोठी बातमी! शेतकऱ्यांना दिवाळीपूर्वी 5 हजार रुपये; मुख्यमंत्र्यांची मोठी घोषणा
राहुल गांधी यांनी गर्भवती महिला पत्रकाराला धक्का दिला? भाजपचा गंभीर आरोप
ध्रुव राठी महिन्याला 60 लाख कमावतो? 58 कोटींच्या संपत्तीच्या दाव्यामागचं सत्य!
ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्यावरून राहुल गांधी आक्रमक; मोदी सरकारला म्हणाले, “आम्हाला हेच हवंय!”
Petrol Diesel Price: पेट्रोल-डिझेल महागणार? नायरा नंतर सरकारी कंपन्यांच्या निर्णयाकडे लक्ष
ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीन्याची मागणी; INDIA आघाडीचा निवडणूक आयोगावर मोर्चा
शेतकऱ्यांना मदत लवकरच? 10-12 ऑक्टोबरपर्यंत पंचनामे पूर्ण करण्याचे कृषिमंत्र्यांचे लक्ष्य
दांडुके चालवा, बंदुका रोखा; आम्ही जाणारच! संजय राऊतांचा सरकारला इशारा
जगाने श्वास रोखला! ब्रिटिश विमान अचानक 28 हजार फूट खाली, मोठी खळबळ
SIR वर फडणवीसांचा मोठा खुलासा; 9.78 कोटींवरून 7.71 कोटी मतदारांची नोंद
फडणवीस मोदींचे वारसदार? उपपंतप्रधानपदाबाबत संघात चर्चा असल्याचा राऊतांचा दावा
या पॉलिमर शीटच्या आधारे भविष्यात भारतीय चलनाच्या नोटा छापल्या जाऊ शकतात. यासाठी आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या सुरक्षा निकषांची पूर्तता करणाऱ्या कंपन्यांनाच पात्रता दिली जाणार आहे.
ही प्रक्रिया भारतातील चलन अधिक सुरक्षित, टिकाऊ आणि बनावट नोटांपासून संरक्षित करण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आल्याचे मानले जात आहे.
सुरक्षा निकषांवर विशेष भर
RBI ने या प्रकल्पासाठी कठोर सुरक्षा नियम लागू केले आहेत. पॉलिमर शीट पुरवठा करणाऱ्या कंपन्यांना भारत सरकारकडून आवश्यक सुरक्षा मंजुरी घेणे बंधनकारक असेल.
याशिवाय, या उत्पादनासाठी वापरले जाणारे कोणतेही कच्चे साहित्य किंवा घटक चीन किंवा पाकिस्तानमधून आणलेले नसावेत, अशी स्पष्ट अट घालण्यात आली आहे.
तसेच भारतासाठी तयार करण्यात आलेले पॉलिमर साहित्य इतर कोणत्याही देशासाठी वापरता येणार नाही. यामुळे राष्ट्रीय सुरक्षेला प्राधान्य देण्यात आले आहे.
अनुभवी कंपन्यांनाच संधी
RBI ने या प्रकल्पासाठी केवळ अशाच कंपन्यांना पात्र ठरवले आहे, ज्यांना किमान तीन वर्षांचा पॉलिमर नोटा तयार करण्याचा अनुभव आहे.
यामागचा उद्देश म्हणजे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे तंत्रज्ञान आणि गुणवत्ता भारतात उपलब्ध करून देणे. त्यामुळे भविष्यात छापल्या जाणाऱ्या नोटांमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्यांचा समावेश असण्याची शक्यता आहे.
आधी होणार प्रायोगिक चाचणी
पॉलिमर नोटा थेट बाजारात आणण्यापूर्वी RBI त्यांची व्यापक चाचणी घेणार आहे.
सुरुवातीच्या टप्प्यात सुमारे 68 हजार रीम पॉलिमर शीट खरेदी करण्यात येणार असून त्यावर दोन वेगवेगळ्या मूल्यांच्या नोटा छापून त्यांची गुणवत्ता, टिकाऊपणा आणि सुरक्षिततेची तपासणी केली जाईल.
जर ही चाचणी यशस्वी ठरली, तर त्यानंतर मोठ्या प्रमाणावर पॉलिमर शीटची खरेदी करून पुढील प्रक्रिया सुरू केली जाऊ शकते.
RBI ची भूमिका काय?
RBI चे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी 5 जून रोजी झालेल्या पतधोरण समितीच्या बैठकीनंतर प्लास्टिक नोटांचा प्रस्ताव विचाराधीन असल्याचे स्पष्ट केले होते.
मात्र, त्यांनी याबाबत कोणताही अंतिम निर्णय झालेला नसल्याचेही सांगितले होते. सध्या RBI या प्रकल्पाचे फायदे, खर्च, पर्यावरणीय परिणाम, टिकाऊपणा आणि अंमलबजावणीतील आव्हानांचा अभ्यास करत आहे.
त्यामुळे सध्या देशातील सर्व कागदी नोटा बंद होणार आहेत, असा कोणताही अधिकृत निर्णय झालेला नाही.
पॉलिमर नोटांचे फायदे काय?
तज्ज्ञांच्या मते, पॉलिमर नोटांचे अनेक फायदे आहेत.
या नोटा पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक काळ टिकतात. त्या सहज फाटत नाहीत, पाण्यामुळे खराब होत नाहीत आणि वारंवार वापर सहन करू शकतात.
याशिवाय पॉलिमर नोटांमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करता येतात. त्यामुळे बनावट नोटा तयार करणे अधिक कठीण होते.
दीर्घकालीन दृष्टीने अशा नोटा अधिक किफायतशीर ठरू शकतात, कारण त्यांची पुनर्मुद्रणाची गरज तुलनेने कमी असते.
जगातील अनेक देशांत आधीपासून वापर
आज जगातील सुमारे 60 देशांमध्ये पॉलिमर नोटांचा वापर केला जातो.
ऑस्ट्रेलिया हा पॉलिमर नोटा सुरू करणारा पहिला देश ठरला. 1988 मध्ये ऑस्ट्रेलियाने पहिली 10 डॉलरची प्लास्टिक नोट जारी केली होती.
यानंतर कॅनडा, सिंगापूर, मलेशिया, थायलंड, इंडोनेशिया, न्यूझीलंड, रोमानिया यांसारख्या अनेक देशांनीही पॉलिमर चलन स्वीकारले.
या देशांमध्ये अशा नोटा अधिक सुरक्षित आणि टिकाऊ असल्याचे अनुभवातून दिसून आले आहे.
भारतात कागदी नोटा बंद होणार का?
सध्या उपलब्ध माहितीनुसार, भारतातील सर्व कागदी नोटा बंद करून त्यांच्या जागी लगेचच प्लास्टिक नोटा आणण्याचा कोणताही अधिकृत निर्णय झालेला नाही.
जर पॉलिमर नोटांची चाचणी यशस्वी झाली, तर सुरुवातीला काही विशिष्ट मूल्यांच्या नोटा प्रायोगिक तत्त्वावर बाजारात आणल्या जाऊ शकतात.
त्यानंतरच पुढील निर्णय घेतला जाण्याची शक्यता आहे.
अधिकृत घोषणेची प्रतीक्षा
पॉलिमर नोटांबाबत सध्या विविध स्तरांवर चर्चा सुरू असली, तरी RBI किंवा केंद्र सरकारकडून देशभरात प्लास्टिक नोटा लागू करण्याबाबत अंतिम घोषणा झालेली नाही.
त्यामुळे नागरिकांनी सोशल मीडियावरील अपूर्ण किंवा दिशाभूल करणाऱ्या माहितीकडे दुर्लक्ष करून RBI च्या अधिकृत घोषणांवरच विश्वास ठेवावा.
मात्र, जर ही योजना प्रत्यक्षात आली, तर भारताच्या चलन व्यवस्थेत हा एक ऐतिहासिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या महत्त्वाचा बदल ठरू शकतो. अधिक सुरक्षित, टिकाऊ आणि आधुनिक चलन प्रणालीकडे भारताचे आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल म्हणून या योजनेकडे पाहिले जात आहे.
