भारतातील चलन व्यवस्थेमध्ये लवकरच मोठा बदल पाहायला मिळू शकतो. भारतीय रिझर्व्ह बँक म्हणजेच Reserve Bank of India (RBI) देशात प्लास्टिक अर्थात पॉलिमर नोटा आणण्याच्या तयारीत असल्याची माहिती समोर आली आहे. कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक टिकाऊ, स्वच्छ आणि सुरक्षित असलेल्या या नोटांमुळे नागरिकांना मळकट, फाटक्या आणि बनावट नोटांच्या समस्येतून मोठा दिलासा मिळू शकतो.
मुंबई आणि पाटणा येथे झालेल्या RBI बोर्ड बैठकीत या विषयावर गंभीर चर्चा झाल्याचे सांगितले जात आहे. वाढत्या चलन मागणीमुळे नोटा छपाईचा खर्च प्रचंड वाढला असून, त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पॉलिमर नोटांचा पर्याय प्रभावी मानला जात आहे. त्यामुळे लवकरच RBI काही निवडक शहरांमध्ये प्लास्टिक नोटांचा पायलट प्रोजेक्ट सुरू करू शकते, अशी शक्यता वर्तवली जात आहे.
नोटा छपाईवर हजारो कोटींचा खर्च
RBI च्या FY25 वार्षिक अहवालानुसार, देशात कागदी नोटा छापण्यासाठी तब्बल 6,372.8 कोटी रुपयांचा खर्च झाला आहे. मागील आर्थिक वर्षात हा खर्च 5,101.4 कोटी रुपये होता. म्हणजेच अवघ्या एका वर्षात नोटा छपाईवरील खर्चात मोठी वाढ झाली आहे.
Related News
शिर्डीत साईबाबांना 1 कोटींचा सुवर्ण मुकूट अर्पण! लखनौच्या साईभक्ताची देशभरात जोरदार चर्चा
नीट पेपरफुटी प्रकरणी सुप्रीम कोर्टाचा संताप! NTA आणि केंद्र सरकारला फटकारलं, 4 मोठे सवाल उपस्थित
Twisha Sharma मृत्यू प्रकरणात मोठा ट्विस्ट; 20 लाखांचे शेअर्स CBIच्या तपासाच्या केंद्रस्थानी
उत्तर प्रदेशमध्ये बेतवा नदीवरील पुल कोसळला; 6 जणांचा मृत्यू, अनेक जण ढिगाऱ्याखाली अडकले
एव्हरेस्टवरच ठेवला गिर्यारोहकाचा मृतदेह ; 53 वर्षीय अरुण कुमार तिवारी यांचा मृत्यू
4 गाड्यांचा भीषण अपघात! बाईकस्वाराला वाचवताना खा.श्रीकांत शिंदेंच्या ताफ्यात मोठी दुर्घटना
Rupee Crisis 2026: 12 वर्षांत रुपया 62% कोसळला; आशियाई देश मात्र सुपरफास्ट मजबूत कसे झाले?
मी बुटका आहे, लहान नाही !; 16 वर्षीय ‘छोटा पुढारी’ खासदारकी लढवणार होता, पण शिक्षकामुळे झाला धक्कादायक पर्दाफाश
“राजकीय करिअर उद्ध्वस्त होईल!”; दीपाली सय्यद यांना 7 महिला नेत्यांचे धमकीचे फोन, ‘महाराष्ट्र एपस्टीन फाइल्स’मुळे खळबळ
अमेरिकेत भारतीय जोडप्यावर धक्कादायक वांशिक हल्ला; 30 सेकंदांचा VIDEO पाहून संतापाची लाट
Twisha Sharma मृत्यू प्रकरणात मोठा ट्विस्ट! सासूने पुराव्यांमध्ये छेडछाड केल्याचा संशय
ठाकरे-फडणवीस समन्वयाची चर्चा ; BMC मधील 4 वादग्रस्त प्रस्तावांना स्थगिती;
तज्ज्ञांच्या मते, कागदी नोटा कमी कालावधीत खराब होतात. त्या वारंवार बदलण्याची गरज पडते. यामुळे छपाई, वाहतूक आणि व्यवस्थापन खर्च मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. याउलट पॉलिमर नोटा अधिक काळ टिकतात. त्यामुळे दीर्घकालीन दृष्टीने हा पर्याय स्वस्त आणि फायदेशीर ठरू शकतो.
फाटक्या आणि मळकट नोटांपासून नागरिकांची सुटका?
सध्या व्यवहारात असलेल्या अनेक नोटा या फाटक्या, टेप लावलेल्या किंवा अत्यंत मळकट अवस्थेत दिसतात. अशा नोटांमुळे सामान्य नागरिकांना व्यवहार करताना अडचणींचा सामना करावा लागतो. काही दुकानदार खराब नोटा स्वीकारण्यास नकार देतात.
RBI च्या माहितीनुसार, आर्थिक वर्ष 2025 मध्ये तब्बल 23.8 अब्ज खराब नोटा चलनातून बाहेर करण्यात आल्या. यात सर्वाधिक 500 रुपयांच्या नोटांचा समावेश होता. त्यानंतर 100 रुपयांच्या नोटांची संख्या अधिक होती.
पॉलिमर नोटा कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक मजबूत असतात. त्या पाण्यात भिजल्या तरी खराब होत नाहीत. तसेच त्या सहज फाटत नाहीत. त्यामुळे नोटा बदलण्याची गरज कमी भासते.
बनावट नोटांवरही बसू शकतो आळा
प्लास्टिक नोटांमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करणे सोपे असते. यामुळे बनावट नोटा तयार करणे कठीण होते. RBI साठी हा एक मोठा फायदा मानला जात आहे.
सध्या देशात नकली नोटांचा प्रश्न पूर्णपणे संपलेला नाही. विशेषतः 500 आणि 200 रुपयांच्या नोटांमध्ये बनावट नोटा पकडल्याच्या घटना समोर येत असतात. पॉलिमर नोटांमध्ये पारदर्शक विंडो, विशेष सुरक्षा पट्टी आणि प्रगत डिझाईनचा वापर केला जातो. त्यामुळे डुप्लिकेट नोटा ओळखणे सोपे होते.
एटीएम प्रणालीही तयार
तज्ज्ञांच्या मते, सध्याची आधुनिक ATM प्रणाली पॉलिमर नोटांसाठी सहज अपडेट केली जाऊ शकते. त्यामुळे व्यवहारात फार मोठ्या तांत्रिक अडचणी येण्याची शक्यता कमी आहे.
देशात डिजिटल पेमेंट झपाट्याने वाढले असले तरी रोख व्यवहारांची मागणी अजूनही मोठ्या प्रमाणात कायम आहे. 15 मेपर्यंत देशातील चलनातील एकूण नोटांची किंमत 42.86 लाख कोटी रुपयांवर पोहोचली असून, त्यात वार्षिक 11.5 टक्क्यांची वाढ झाली आहे. यावरून देशात नगदी व्यवहारांचे महत्त्व अजूनही कायम असल्याचे स्पष्ट होते.
जगातील 60 देशांमध्ये प्लास्टिक नोटांचा वापर
पॉलिमर नोटा हा काही नवीन प्रयोग नाही. जगातील जवळपास 60 देशांमध्ये या नोटांचा वापर केला जातो.
सर्वप्रथम 1988 मध्ये Australia ने 10 डॉलरची प्लास्टिक नोट जारी केली होती. त्यानंतर Singapore, Canada, Thailand, Malaysia आणि Romania यांसारख्या देशांनीही पॉलिमर नोटा व्यवहारात आणल्या.
कॅनडामध्ये 2011 पासून प्लास्टिक नोटांचा वापर मोठ्या प्रमाणात सुरू झाला. या नोटा टिकाऊ आणि स्वच्छ असल्याने नागरिकांकडून त्यांना चांगला प्रतिसाद मिळाला.
भारतात आधीही झाला होता प्रयोग
विशेष म्हणजे भारतात प्लास्टिक नोटांचा प्रयोग यापूर्वीही करण्याचा विचार झाला होता. काही वर्षांपूर्वी RBI ने निवडक शहरांमध्ये पायलट प्रकल्प सुरू करण्याची योजना आखली होती. मात्र विविध तांत्रिक आणि प्रशासकीय कारणांमुळे हा प्रकल्प पुढे गेला नाही.
आता पुन्हा एकदा RBI या योजनेवर गंभीरपणे विचार करत असल्याने येत्या काळात भारतीय नागरिकांच्या हातात प्लास्टिक नोटा दिसण्याची शक्यता वाढली आहे.
पर्यावरणासाठी फायदेशीर की धोकादायक?
पॉलिमर नोटा टिकाऊ असल्या तरी पर्यावरणाच्या दृष्टीने यावर मतभेद आहेत. काही तज्ज्ञांच्या मते, या नोटा दीर्घकाळ टिकत असल्याने कचरा कमी होतो. तर काही पर्यावरण अभ्यासकांच्या मते प्लास्टिकचा वापर वाढणे ही चिंतेची बाब ठरू शकते.
मात्र पॉलिमर नोटा रिसायकल केल्या जाऊ शकतात, असे अनेक देशांच्या अनुभवातून दिसून आले आहे. त्यामुळे योग्य व्यवस्थापन केल्यास पर्यावरणीय परिणाम मर्यादित ठेवता येऊ शकतात.
नागरिकांना काय फायदा होणार?
जर भारतात प्लास्टिक नोटा आल्या तर नागरिकांना अनेक फायदे मिळू शकतात:
- नोटा अधिक काळ टिकतील
- फाटक्या नोटांचा त्रास कमी होईल
- नकली नोटा ओळखणे सोपे जाईल
- स्वच्छता आणि सुरक्षितता वाढेल
- बँका आणि RBI चा खर्च कमी होईल
यामुळे देशाच्या चलन व्यवस्थेत मोठी सुधारणा होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
read also : https://ajinkyabharat.com/shocking-5-minutencha-rada-reel-star-mahesh-motecha-toll-nakyavar-motha-gondhal/
