अमेरिका आणि सौदी अरेबिया यांच्यातील दीर्घकालीन संबंधांमध्ये मोठा बदल घडत असल्याचे संकेत सध्या जागतिक राजकारणातून मिळत आहेत. इराण-अमेरिका संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर सौदी अरेबियाने अमेरिकेवरील अवलंबित्व कमी करण्याची भूमिका घेतल्याचे परराष्ट्रमंत्र्यांच्या वक्तव्यावरून स्पष्ट होत आहे. सौदी परराष्ट्र मंत्री फैसल बिन फरहान यांच्या विधानामुळे अमेरिकेच्या संरक्षण धोरणांवर आणि विशेषतः डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या भूमिकांवर गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.
“अमेरिकेवरील अवलंबून राहण्याचं युग आता संपलं आहे,” असे सूचक वक्तव्य करत सौदी अरेबियाने जागतिक पटलावर खळबळ उडवली आहे. या विधानामुळे केवळ अमेरिका-सौदी संबंधच नव्हे, तर संपूर्ण आखाती प्रदेशातील सुरक्षा समीकरणे बदलत असल्याचे चित्र दिसत आहे.
सौदी अरेबियाचा अमेरिकेवरील विश्वास कमी?
गेल्या काही वर्षांपासून अमेरिका आणि सौदी अरेबिया यांच्यातील संबंध मजबूत मानले जात होते. मात्र, इराण-अमेरिका संघर्षात निर्माण झालेल्या अस्थिरतेमुळे आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाढत्या धोक्यांमुळे सौदी अरेबियाला मोठे आर्थिक आणि सुरक्षा नुकसान सहन करावे लागले.
Related News
US-Iran War : ‘सगळं काही एका रात्रीत बदलणार नाही’ – जेडी व्हान्स यांचं मोठं विधान; पुन्हा चर्चेची तयारी सुरू
इराण युद्धामुळे पाकिस्तानमध्ये उर्जा संकट; स्मार्ट लॉकडाऊनचा धोका
Pakistan in Middle East War : धक्कादायक! 5 संकेत – इराणविरोधात पाकिस्तान युद्धात उतरणार का?
Donald Trump Iran War : 5 धक्कादायक घडामोडी, युद्धाचा स्फोटक इशारा; ट्रम्प यांची आक्रमक भूमिका
या पार्श्वभूमीवर सौदी परराष्ट्र मंत्र्यांनी अमेरिकेच्या संरक्षण क्षमतेवर प्रश्न उपस्थित करत अप्रत्यक्षपणे टीका केली आहे. “जे स्वतःच आपल्या देशाचे संरक्षण करू शकत नाहीत, ते सौदी अरेबियाचे संरक्षण कसे करू शकतील?” असा थेट सवाल विचारला गेल्याने राजकीय वर्तुळात खळबळ उडाली आहे.
हे विधान केवळ भावनिक प्रतिक्रिया नसून, बदलत्या भू-राजकीय समीकरणांचे स्पष्ट संकेत असल्याचे आंतरराष्ट्रीय विश्लेषकांचे मत आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनीचा वाढता तणाव
जागतिक तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाणारी होर्मुझ सामुद्रधुनी सध्या तणावाचा केंद्रबिंदू ठरली आहे. इराण-अमेरिका संघर्षादरम्यान या भागात नौदल हालचाली वाढल्या असून, त्याचा थेट परिणाम सौदी अरेबियाच्या तेल निर्यातीवर झाला आहे.रिपोर्ट्सनुसार, या मार्गावरील अस्थिरतेमुळे सौदी अरेबियाला मोठे आर्थिक नुकसान झाले आहे. काही तेलवाहतूक मार्ग तात्पुरते धोक्यात आल्याने त्यांच्या निर्यातीवर परिणाम झाला आहे.
सौदी अरेबिया सध्या पर्यायी मार्गांचा वापर करत असला तरी, तांबड्या समुद्रातील (Red Sea) बब-अल-मंदेब मार्गही अस्थिरतेच्या छायेत असल्याने भविष्यात मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.
अमेरिकेवर दबाव वाढतोय?
‘द वॉल स्ट्रीट जर्नल’च्या अहवालानुसार, सौदी अरेबिया अमेरिकेवर होर्मुझ परिसरातील नौदल तणाव कमी करण्यासाठी आणि तात्काळ वाटाघाटी सुरू करण्यासाठी दबाव टाकत आहे.
सौदी अरेबियाला भीती आहे की जर तणाव वाढत राहिला, तर इराण त्यांच्या पर्यायी व्यापार मार्गांनाही लक्ष्य करू शकतो. अशा परिस्थितीत सौदी अर्थव्यवस्थेला गंभीर धक्का बसण्याची शक्यता आहे.यामुळेच सौदी अरेबिया आता अधिक स्वतंत्र संरक्षण धोरण आणि बहुपक्षीय परराष्ट्र धोरणाकडे वळताना दिसत आहे.
ट्रम्प यांच्यावर अप्रत्यक्ष निशाणा
सौदी परराष्ट्र मंत्र्यांच्या वक्तव्यामध्ये माजी अमेरिकी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या धोरणांवरही अप्रत्यक्ष टीका दिसून येते. ट्रम्प यांच्या कार्यकाळात अमेरिका-सौदी संबंध अत्यंत मजबूत झाले होते, विशेषतः संरक्षण आणि शस्त्रास्त्र खरेदी करारांमुळे.
2017 मध्ये ट्रम्प यांनी सौदी अरेबियाचा पहिला परदेश दौरा केला होता, ज्यावेळी दोन्ही देशांमध्ये तब्बल 110 अब्ज डॉलर्सच्या संरक्षण करारावर स्वाक्षरी झाली होती. पुढील दशकात हा आकडा सुमारे 350 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचला.या करारांमध्ये क्षेपणास्त्र प्रणाली, रडार, युद्धनौका आणि सायबर सुरक्षा उपकरणांचा समावेश होता. इराणचा प्रभाव रोखणे हा या धोरणाचा मुख्य उद्देश होता.मात्र, सध्याच्या परिस्थितीत हेच धोरण सौदी अरेबियासाठी अपुरे ठरत असल्याचे चित्र दिसत आहे.
ओबामा ते ट्रम्प: बदलते समीकरण
ओबामा प्रशासनाच्या काळात इराणसोबत झालेल्या अणुकरारामुळे (JCPOA) सौदी अरेबियामध्ये अस्वस्थता निर्माण झाली होती. त्यावेळी अमेरिकेने इराणला अप्रत्यक्षपणे बळ दिल्याचा आरोप सौदी अरेबियाने केला होता.
ट्रम्प यांनी सत्तेवर आल्यानंतर या धोरणात बदल करत इराणवर कठोर निर्बंध लादले आणि करारातून अमेरिका बाहेर पडली. त्यामुळे काही काळासाठी सौदी-अमेरिका संबंध अधिक मजबूत झाले.मात्र, आता पुन्हा परिस्थिती बदलत असून सौदी अरेबिया अमेरिकेच्या भूमिकेबाबत पुनर्विचार करत असल्याचे दिसत आहे.
जागतिक राजकारणात नवीन समीकरणांची सुरुवात
सौदी अरेबियाच्या या भूमिकेमुळे आखाती देशांमध्ये नवीन राजकीय समीकरणे तयार होण्याची शक्यता आहे. अमेरिका, इराण आणि सौदी अरेबिया यांच्यातील त्रिकोणी संबंध आता अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहेत.विशेष म्हणजे सौदी अरेबिया आता केवळ अमेरिकेवर अवलंबून न राहता, चीन, रशिया आणि इतर प्रादेशिक शक्तींसोबतही संबंध मजबूत करण्याच्या दिशेने पावले टाकत असल्याचे संकेत मिळत आहेत.यामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारपेठ आणि सुरक्षा धोरणांवर मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
सौदी अरेबियाच्या परराष्ट्र मंत्र्यांच्या विधानाने अमेरिकेच्या जागतिक प्रभावावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनीतील तणाव, इराण-अमेरिका संघर्ष आणि बदलते आर्थिक हितसंबंध यामुळे आखाती राजकारणात मोठा बदल घडत आहे.
एकेकाळी अमेरिका-अनुकूल मानला जाणारा सौदी अरेबिया आता स्वतंत्र आणि बहुपक्षीय धोरणाकडे वळताना दिसत आहे. त्यामुळे भविष्यात अमेरिका आणि सौदी अरेबिया यांच्यातील संबंध कसे राहतील, हे पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
