Marathwada Earthquake : 33 वर्षांनंतर पुन्हा धरणीकंपाची चाहूल? तज्ज्ञांचा इशारा, सावध राहण्याची गरज

विदर्भ आणि मराठवाडा या भागात रविवारी सकाळी जाणवलेल्या भूकंपाच्या सौम्य धक्क्यांमुळे नागरिकांमध्ये भीतीचं वातावरण निर्माण झालं आहे. सकाळी साधारण 8 वाजून 45 मिनिटांच्या सुमारास वाशिम, यवतमाळ, नांदेड आणि हिंगोली जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये जमिनीला हलके ते मध्यम स्वरूपाचे धक्के बसल्याची नोंद झाली. या घटनेनंतर तज्ज्ञांनी व्यक्त केलेल्या शक्यतांमुळे ही घटना अधिकच गंभीर ठरत आहे.

विशेष म्हणजे, या भूकंपाची तीव्रता 4.7 रिश्टर स्केल इतकी नोंदवण्यात आली असून, मराठवाड्यातील 1993 मधील किल्लारी भूकंपानंतरचा हा तुलनेने मोठा धक्का मानला जात आहे. त्यामुळे “पुन्हा मोठा भूकंप होणार का?” हा प्रश्न सर्वसामान्यांच्या मनात निर्माण झाला आहे.

कोणकोणत्या भागात जाणवले धक्के?

भूकंपाचे धक्के खालील भागांमध्ये जाणवले:

• वाशिम शहर आणि परिसर
• यवतमाळ जिल्ह्यातील पुसद तालुका (शेबाळपिंपरी)
• नांदेड शहर व आसपासचा परिसर
• हिंगोली जिल्ह्यातील पांगरा शिंदे गाव

काही नागरिकांनी सांगितले की, भूकंपाच्या वेळी भूगर्भातून मोठा आवाज आला आणि त्यानंतर काही क्षण जमीन हलल्यासारखी जाणवली.

तज्ज्ञांचे मत काय?

छत्रपती संभाजीनगर येथील खगोलशास्त्र अभ्यासक डॉ. श्रीनिवास औंधकर यांनी या भूकंपाबाबत महत्त्वाची माहिती दिली आहे.

त्यांच्या मते:

• भूकंपाची तीव्रता 4.7 रिश्टर स्केल इतकी होती
• गेल्या काही वर्षांत या भागात भूकंपाच्या हालचाली वाढल्या आहेत
• मागील सहा वर्षांत सुमारे 30 टक्के धक्के या भागात नोंदले गेले

ते म्हणाले की, “जर हे धक्के पुढेही वाढत गेले, तर भविष्यात मोठा भूकंप होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.”

33 वर्षांनंतर पुन्हा मोठा धक्का?

30 ऑक्टोबर 1993 रोजी झालेल्या किल्लारी भूकंप ने मराठवाड्याला मोठा हादरा दिला होता. त्या भूकंपात हजारो लोकांचा मृत्यू झाला होता आणि मोठ्या प्रमाणावर मालमत्तेचे नुकसान झाले होते.

त्याच पार्श्वभूमीवर सध्याचा भूकंप हा “33 वर्षांनंतरचा मोठा धक्का” म्हणून पाहिला जात आहे. जरी तीव्रता तुलनेने कमी असली, तरी तज्ज्ञांच्या मते हा एक ‘सिग्नल’ असू शकतो.

ऊर्जा निर्माण आणि धोका

डॉ. औंधकर यांच्या मते, 4.7 रिश्टर स्केलच्या भूकंपामुळे सुमारे 30 ते 35 टन ऊर्जा निर्माण झाली आहे. ही ऊर्जा पृथ्वीच्या पृष्ठभागाखालील हालचालींचा परिणाम असून, भविष्यात मोठ्या हालचालींची शक्यता दर्शवते.

प्रशासनाने काय करावे?

तज्ज्ञांनी प्रशासनाला काही महत्त्वाच्या सूचना दिल्या आहेत:

1. भौगोलिक सर्वेक्षण

हिंगोली आणि आसपासच्या भागाचा सखोल भूगर्भीय अभ्यास करणे आवश्यक

2. तज्ज्ञ संस्थांचे सहकार्य

हैदराबादमधील NGRI आणि स्थानिक विद्यापीठांच्या मदतीने संशोधन

3. सतत मॉनिटरिंग

लहान-मोठ्या भूकंपांची नोंद ठेवणे आणि त्याचे विश्लेषण करणे

भूकंपरोधक बांधकामाची गरज

या घटनेनंतर भूकंपरोधक बांधकामाचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. ग्रामीण भागात अजूनही:

• मातीची घरे
• दगडी बांधकाम

मोठ्या प्रमाणावर दिसून येते. अशा घरांना भूकंपात सर्वाधिक धोका असतो.

तज्ज्ञांच्या मते:

• मजबूत RCC बांधकाम सुरक्षित ठरते
• भूकंपरोधक तंत्रज्ञान वापरणे आवश्यक
• नवीन घरांसाठी नियम कडक करणे गरजेचे

भूगर्भशास्त्राचा अभ्यास का महत्त्वाचा?

भूकंप होण्यामागील कारणे समजून घेण्यासाठी खालील गोष्टींचा अभ्यास आवश्यक आहे:

• पावसाचे प्रमाण
• जमिनीखालील पाण्याचा साठा
• भूगर्भातील फॉल्ट लाईन्स

या सर्व घटकांमुळे पृथ्वीच्या हालचालींवर परिणाम होतो.

LIGO प्रकल्पावर परिणाम?

हिंगोली जिल्ह्यातील गांगलवाडी येथे उभारण्यात येत असलेला LIGO India Project हा जागतिक महत्त्वाचा प्रकल्प आहे.

मात्र:

• या भागात पूर्वी भूकंपाचा धोका कमी मानला गेला होता
• 2020 नंतर भूकंपांची मालिका वाढली

त्यामुळे या प्रकल्पावर काही परिणाम होऊ शकतो का, याबाबतही चर्चा सुरू झाली आहे.

भूकंप आधी कळू शकतो का?

सध्या जगात अशी कोणतीही तंत्रज्ञान उपलब्ध नाही, जी अचूक वेळ सांगू शकते की भूकंप कधी येणार आहे.

डॉ. औंधकर यांच्या मते:

• वर्षाला सुमारे 15,000 भूकंप होतात
• 5 ते 5.5 रिश्टर स्केलच्या पुढील भूकंप धोकादायक ठरतात

प्राणी आणि पक्ष्यांना आधी संकेत मिळतात?

काही अभ्यासांनुसार:

• पक्षी
• वटवाघुळे
• हत्ती

यांना भूकंपाच्या लहरी आधी जाणवतात. त्यामुळे ते अस्वस्थ होतात.

मात्र यावर अजूनही ठोस वैज्ञानिक पुरावे मर्यादित आहेत.

नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?

भूकंपाच्या पार्श्वभूमीवर नागरिकांनी काही खबरदारी घेणे आवश्यक आहे:

• घरातील जड वस्तू सुरक्षित ठेवा
• आपत्कालीन किट तयार ठेवा
• भूकंपाच्या वेळी शांत राहा
• उघड्या जागेत जाण्याचा प्रयत्न करा

विदर्भ आणि मराठवाड्यात जाणवलेले हे भूकंपाचे धक्के सध्या जरी सौम्य स्वरूपाचे असले, तरी तज्ज्ञांनी व्यक्त केलेल्या शक्यतांमुळे परिस्थितीकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.

33 वर्षांपूर्वीच्या किल्लारी भूकंपाची आठवण अजूनही ताजी आहे. त्यामुळे भविष्यातील संभाव्य धोके टाळण्यासाठी:

• वैज्ञानिक अभ्यास
• प्रशासनाची तयारी
• नागरिकांची जागरूकता

ही तिन्ही गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.

भूकंप ही नैसर्गिक आपत्ती असली तरी योग्य तयारी आणि सतर्कतेमुळे त्याचा परिणाम मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकतो. त्यामुळे आता “भीती” नाही, तर “सावधगिरी” हा मार्ग स्वीकारण्याची गरज आहे.