मृत व्यक्तीचा ITR भरावा लागतो का? काय सांगतो आयकर कायदा आणि वारसदाराची जबाबदारी
आयकर भरणे ही प्रत्येक उत्पन्न असलेल्या नागरिकाची कायदेशीर जबाबदारी आहे. मात्र, अनेकांच्या मनात एक महत्त्वाचा प्रश्न कायम राहतो—जर एखाद्या करदात्याचे निधन झाले, तर त्याच्या आयकर रिटर्नचे (ITR) काय होते? हा कर माफ होतो का, की तो भरावा लागतो? प्रत्यक्षात, Income Tax Act 1961 नुसार मृत व्यक्तीचा आयकर व्यवहार आपोआप संपत नाही. उलट, त्याची जबाबदारी त्याच्या कायदेशीर वारसावर येते.
करदात्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या नावावर असलेले उत्पन्न जर करपात्र असेल, तर त्या आर्थिक वर्षासाठी आयकर रिटर्न भरणे बंधनकारक असते. ही जबाबदारी त्या व्यक्तीच्या ‘लीगल हेअर’ म्हणजेच कायदेशीर वारसाने पार पाडायची असते. या संदर्भात Section 159 of Income Tax Act हे विशेषतः महत्त्वाचे आहे. या कलमानुसार, मृत व्यक्तीच्या कराची देयता त्याच्या प्रतिनिधीवर सोपवली जाते.
याचा अर्थ असा की, मृत व्यक्तीने ज्या कालावधीत उत्पन्न कमावले आहे, त्या कालावधीसाठीचा आयकर त्याच्या वारसाने भरायचा असतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचा आर्थिक वर्षाच्या मध्यात मृत्यू झाला, तर त्या तारखेपर्यंत मिळालेल्या उत्पन्नाचा हिशोब करून त्याचा ITR भरावा लागतो.
आता महत्त्वाचा प्रश्न असा निर्माण होतो की, वारसदाराला हा कर स्वतःच्या खिशातून भरावा लागतो का? याबाबत आयकर कायदा वारसदाराला दिलासा देतो. कायद्यानुसार, वारसदाराची जबाबदारी मर्यादित असते. म्हणजेच, मृत व्यक्तीकडून वारसाहक्काने जितकी मालमत्ता मिळाली आहे, त्याच मर्यादेत कर भरावा लागतो. उदाहरणार्थ, जर वारसाला 5 लाख रुपयांची मालमत्ता मिळाली आणि कर दायित्व 7 लाख रुपये असेल, तर वारसाला केवळ 5 लाख रुपयांपर्यंतच जबाबदार धरले जाईल. उर्वरित रक्कम त्याला स्वतःच्या खिशातून भरावी लागत नाही.
मृत व्यक्तीचा ITR भरण्यासाठी काही प्रक्रिया पूर्ण करावी लागते. सर्वप्रथम, वारसदाराने Income Tax e-Filing Portal वर ‘लीगल हेअर’ म्हणून स्वतःची नोंदणी करणे आवश्यक असते. या नोंदणीशिवाय तो मृत व्यक्तीच्या वतीने कोणताही रिटर्न भरू शकत नाही. एकदा नोंदणी मान्य झाल्यानंतर, वारसदार त्या व्यक्तीच्या नावाने ITR फाईल करू शकतो.
या प्रक्रियेसाठी काही महत्त्वाची कागदपत्रे आवश्यक असतात. त्यामध्ये मृत्यू प्रमाणपत्र, मृत व्यक्तीचा पॅन कार्ड, वारसदाराचा पॅन कार्ड आणि कायदेशीर वारस असल्याचा पुरावा यांचा समावेश होतो. काही प्रकरणांमध्ये मृत्युपत्र किंवा उत्तराधिकार प्रमाणपत्र देखील आवश्यक ठरू शकते.
जर वारसदाराने आयकर रिटर्न भरला नाही, तर Income Tax Department of India कडून नोटीस येऊ शकते. कर वेळेवर न भरल्यास दंड आणि व्याज लागू होऊ शकते. विशेष म्हणजे, हा दंड वारसदारालाच भरावा लागतो. त्यामुळे अशा प्रकरणांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते.
तसेच, मृत व्यक्तीची बँक खाती तातडीने बंद करणे टाळावे. कारण, जर आयकर परतावा (refund) मिळणार असेल, तर तो त्याच खात्यात जमा होतो. त्यामुळे संपूर्ण कर प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत खाते सक्रिय ठेवणे हिताचे ठरते.
अशा परिस्थितीत कर नियम अनेकदा गुंतागुंतीचे असू शकतात. त्यामुळे कर तज्ञाचा सल्ला घेणे हा योग्य पर्याय ठरतो. योग्य मार्गदर्शन घेतल्यास प्रक्रिया सुलभ होते आणि कोणत्याही कायदेशीर अडचणी टाळता येतात.
आजच्या काळात आर्थिक व्यवहार पारदर्शक ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे मृत व्यक्तीच्या आयकराची जबाबदारी समजून घेणे आणि ती योग्य पद्धतीने पार पाडणे हे प्रत्येक वारसासाठी आवश्यक आहे.
एकंदरीत, मृत्यूनंतरही आयकराची जबाबदारी संपत नाही—ती योग्य पद्धतीने पूर्ण करणे हीच कायदेशीर जबाबदारी आणि कर्तव्य आहे.
