‘मिशन मित्र’ म्हणजे नेमकं काय?

‘मिशन मित्र’ ही ISROची एक विशेष प्रशिक्षण मोहीम असून, त्याचा उद्देश अंतराळवीरांना अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत टिकून राहण्याची आणि एकमेकांशी प्रभावी संवाद साधण्याची तयारी करून घेणे हा आहे. ‘मित्र’ या शब्दाचा अर्थ ‘Interoperability and Team Response’ असा घेतला जातो.

या मोहिमेसाठी लेहची निवड कारणाशिवाय नाही. सुमारे 3,500 मीटर उंचीवर असलेले हे ठिकाण अत्यंत थंड आणि ऑक्सिजनची कमतरता असलेले आहे. अशी परिस्थिती काही अंशी अंतराळयानातील वातावरणाशी मिळतीजुळती असल्यामुळे अंतराळवीरांना वास्तववादी अनुभव मिळतो.

शरीरासोबत मनाचाही कस

अंतराळ मोहिमांमध्ये केवळ शारीरिक ताकद पुरेशी नसते, तर मानसिक स्थैर्य अत्यंत महत्त्वाचे असते. शुभांशु शुक्ला यांनी त्यांच्या अनुभवात सांगितले की, “जेव्हा तुम्ही अशा ठिकाणी असता जिथे श्वास घेणं कठीण असतं, तेव्हा लहानसहान गैरसमजही मोठ्या वादात बदलू शकतो.”

यामुळेच या प्रशिक्षणात अंतराळवीरांना कमी शब्दांत, स्पष्ट आणि प्रभावी संवाद साधण्याचे धडे दिले जात आहेत. आपत्कालीन परिस्थितीत घाबरून न जाता, शांतपणे आणि यंत्रासारखी अचूक प्रतिक्रिया देणे हे या प्रशिक्षणाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

लडाखमध्ये ‘स्पेससारखा’ अनुभव

लडाखमधील कठीण वातावरणात अंतराळवीरांना सर्व्हायव्हल ट्रेनिंग दिले जात आहे. मर्यादित संसाधनांमध्ये अन्न तयार करणे, थंडीत शरीराचे संरक्षण करणे, आणि ऑक्सिजन कमी असताना काम करण्याची सवय लावणे—या सर्व गोष्टींचा सराव या मोहिमेत केला जातो.

या प्रशिक्षणादरम्यान शास्त्रज्ञ, डॉक्टर आणि मानसशास्त्रज्ञांची एक टीम अंतराळवीरांचे निरीक्षण करते. ते पाहतात की, अत्यंत तणावाखाली अंतराळवीर कसे निर्णय घेतात, एकमेकांवर किती विश्वास ठेवतात आणि संकटात टीम म्हणून कसे वागतात.

युरोपियन स्पेस एजन्सीपासून प्रेरणा

भारताच्या ‘मिशन मित्र’ संकल्पनेला European Space Agency (ESA) च्या CAVES कार्यक्रमाची प्रेरणा आहे. या कार्यक्रमात अंतराळवीरांना अंधाऱ्या गुहांमध्ये ठेवून त्यांची मानसिक आणि शारीरिक सहनशक्ती तपासली जाते.

त्याचप्रमाणे, लडाखमधील प्रशिक्षणातही अंतराळवीरांना समाजापासून दूर, अत्यंत एकाकी आणि कठीण परिस्थितीत ठेवले जाते, जेणेकरून ते अंतराळातील एकटेपणा आणि तणाव सहन करण्यास तयार होतील.

गगनयान मोहिमेसाठी निवडलेले अंतराळवीर

या प्रशिक्षण मोहिमेत चार प्रमुख अंतराळवीर सहभागी झाले आहेत:

• Shubhanshu Shukla
• Prashanth Balakrishnan Nair
• Angad Pratap
• Ajit Krishnan

हे चौघेही भारताच्या पहिल्या मानवी अंतराळ मोहिमेसाठी निवडले गेले आहेत. ‘गगनयान’ मोहिमेअंतर्गत यातील तीन अंतराळवीरांना सुमारे 400 किमी उंचीवरील पृथ्वीच्या कक्षेत तीन दिवसांसाठी पाठवण्याची योजना आहे.

गगनयान मोहिमेचे महत्त्व

Gaganyaan ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम असून, यशस्वी झाल्यास भारत अमेरिका, रशिया आणि चीननंतर मानवाला अंतराळात पाठवणारा चौथा देश ठरेल. त्यामुळे या मोहिमेची तयारी अत्यंत बारकाईने आणि काटेकोरपणे केली जात आहे.

‘मिशन मित्र’सारख्या प्रशिक्षणांमुळे अंतराळवीरांना केवळ तांत्रिकदृष्ट्या नव्हे, तर मानसिकदृष्ट्याही सक्षम केले जात आहे.

सोशल मीडियावर व्हायरल झालेले फोटो

शुभांशु शुक्ला यांनी शेअर केलेल्या फोटोंमध्ये अंतराळवीर बर्फाच्छादित पर्वतरांगांमध्ये सर्व्हायव्हल किटसह सराव करताना दिसतात. काही फोटोंमध्ये ते मर्यादित साधनांमध्ये अन्न तयार करताना आणि कठीण परिस्थितीत काम करताना दिसतात.

हे फोटो पाहून सामान्य नागरिकांनाही अंतराळ मोहिमेच्या तयारीची कठोरता आणि आव्हाने लक्षात येतात. या प्रशिक्षणामुळे अंतराळवीरांना कोणत्याही परिस्थितीत टिकून राहण्याची आणि कार्यक्षमतेने काम करण्याची सवय लागते.

‘मिशन मित्र’ ही केवळ एक प्रशिक्षण मोहीम नसून, भारताच्या अंतराळ स्वप्नाला वास्तवात आणण्याची एक महत्त्वाची पायरी आहे. लडाखच्या कठीण परिस्थितीत घेतले जाणारे हे प्रशिक्षण अंतराळवीरांना केवळ शारीरिक नव्हे, तर मानसिकदृष्ट्याही मजबूत बनवते.गगनयान मोहिमेच्या यशासाठी अशा प्रकारचे प्रशिक्षण अत्यंत गरजेचे आहे. भारताचे अंतराळवीर या आव्हानांना सामोरे जात आहेत आणि देशाला अंतराळ क्षेत्रात नवी उंची गाठण्यासाठी सज्ज होत आहेत.

read also :  https://ajinkyabharat.com/kolhapur-hadarla-darat-kheltana-shock-of-victory-twenty-two-years-old-anviks-death-came-heart-wrenching-anger/