इराण-यूएस-इस्रायल संघर्षामुळे मध्यपूर्वेतील तेल व वायू पुरवठा संकट पुन्हा उग्र झाले असून, आता इराणने ‘Bab-el-Mandeb Strait’ किंवा ‘अश्रूंचे द्वार’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या महत्त्वाच्या सामुद्रधुनीस बंद करण्याची धमकी दिल्याने जागतिक बाजारपेठेत चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. होर्मूझ सामुद्रधुनीवरील अडथळ्यांनंतर, आता बाब-अल-मंदेबवर लक्ष केंद्रीत केल्याने तेल आणि वायूच्या जागतिक पुरवठ्यावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. इराणने स्पष्ट केले आहे की, जर अमेरिका आणि इस्रायलच्या हल्ल्यांमुळे परिस्थिती गंभीर झाली तर हा जलमार्गही बंद होऊ शकतो, ज्यामुळे अनेक देशांना आवश्यक इंधन मिळण्यात अडचणी निर्माण होतील.
‘Bab-el-Mandeb’ म्हणजे लाल समुद्राला अदनच्या खाडी आणि अरबी समुद्राशी जोडणारा अरुंद जलमार्ग. येमेन आणि आफ्रिकेतील जिबूती, एरिट्रिया यांच्या दरम्यान असलेल्या या मार्गावरून दरवर्षी सुमारे 12% जागतिक तेल आणि वायूचा व्यापार होतो. सुएझ कालव्यापर्यंत जाणाऱ्या जहाजांसाठी हा जलमार्ग जीवनरेषेसारखा आहे. होर्मूझनंतर हा मार्गही बंद झाला, तर जहाजांना आफ्रिकेतील ‘केप ऑफ गुड होप’भोवती मोठा आणि वेळखाऊ प्रवास करावा लागेल, ज्यामुळे इंधनाचा खर्चही वाढेल आणि जागतिक बाजारात महागाईची भीती निर्माण होईल.
भारतासह अनेक देश या संकटामुळे चिंतेत आहेत. भारतात आधीच पेट्रोल दर 5.30 रुपये आणि डिझेलचे दर 3 रुपये वाढले आहेत. इराणच्या धमकीमुळे तेल व वायूच्या आयातीवर दबाव वाढल्यास, भारतातील रिफायनरी उद्योग आणि इंधन पुरवठा साखळी प्रभावित होऊ शकतो. अमेरिकेकडून 5 दिवस ‘No Attack’ असतानाही, इराणने इस्रायलकडून होणाऱ्या आस्मानी हल्ल्यांना प्रत्युत्तर देत जागतिक पुरवठ्याची नाडी आवळण्याचा इशारा दिला आहे.
इराणच्या ‘Islamic Revolutionary Guard Corps’ (IRGC) शी संबंधित सूत्रांनी स्पष्ट केले आहे की, बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनीला इराणकडे बंद करण्याची पूर्ण क्षमता आहे. होर्मूझवर असलेली कडक निगराणी याच मार्गाने या जलमार्गावरही केली जाऊ शकते. या सामरिक महत्त्वामुळे जागतिक व्यापारावर 30% पुरवठा थांबण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
‘Bab-el-Mandeb’ला ‘अश्रूंचे द्वार’ असे का म्हणतात? अरबी भाषेत या नावाचा अर्थ ‘द्वाराचे अश्रू’ असा आहे. या जलमार्गाचे धोकादायक स्वरूप आणि स्थानिक दंतकथांनुसार, आशिया आणि आफ्रिका खंडांदरम्यान भूकंप किंवा पूरामुळे मृत्यूमुखी पडलेल्या लोकांबद्दल हा संदर्भ दिला जातो. हे नावच या मार्गावरून प्रवास करणाऱ्यांमध्ये भीती आणि सतर्कता निर्माण करते.
जर बाब-अल-मंदेब बंद झाला, तर जागतिक तेल व वायू व्यापारात गंभीर संकट निर्माण होईल. जहाजांना मोठा पर्यायी प्रवास करावा लागेल, वेळखाऊ आणि खर्चिक होईल. यामुळे जागतिक बाजारातील किंमती वाढतील, इंधनाचा तुटवडा निर्माण होईल आणि भारतासह अनेक देशांना आर्थिक धक्का बसू शकतो. होर्मूझनंतर हा दुसरा महत्त्वाचा ‘चोक पॉईंट’ असल्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेवर दडपशाही निर्माण होण्याची शक्यता अधिक आहे.
इराण-इस्रायल संघर्षामुळे तेल आणि वायू पुरवठा साखळीवर सतत दबाव असतो. होर्मूझ सामुद्रधुनीवर पहारा ठेवलेल्या इराणने आता बाब-अल-मंदेबवर नजर ठेवण्याचे संकेत दिले आहेत. याचा परिणाम म्हणून तेल दरांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. जागतिक बाजारात या मार्गावर अवरोध निर्माण झाल्यास, तेल आणि वायूच्या दरांवर त्वरित परिणाम होईल, तसेच भारतातील इंधन दरातही तात्काळ वाढ होऊ शकते.
यासोबतच, जागतिक समुद्री वाहतूक सुरक्षित ठेवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय समुद्री सुरक्षा संघटना आणि लष्करी यंत्रणांना सजग राहावे लागेल. होर्मूझ आणि बाब-अल-मंदेबवरील धोक्यामुळे जागतिक व्यापारी जहाजांना सुरक्षा उपाययोजना पाळाव्या लागतील, जे वेळ व खर्च दोन्ही वाढवू शकतात.
सारांश म्हणून, होर्मूझनंतर बाब-अल-मंदेबवर इराणची धमकी जागतिक तेल व वायू व्यापारासाठी गंभीर धोका आहे. भारतासह अनेक देशांसाठी हे इंधन व पुरवठा संकट अधिक चिंताजनक ठरू शकते. या घटनेमुळे जागतिक अर्थव्यवस्था, तेल दर, इंधन पुरवठा आणि जागतिक व्यापारावर दडपशाही निर्माण होण्याची शक्यता स्पष्ट होते.
