जास्त प्रमाणात प्रोटीन घेतल्याने शरीरावर काय परिणाम होतात? फिटनेस ट्रेंडच्या पार्श्वभूमीवर तज्ज्ञांचा इशारा
आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत फिटनेस आणि आकर्षक शरीरयष्टीला मोठे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. जिममध्ये जाणे, बॉडी बिल्डिंग करणे, वजन कमी करणे किंवा स्नायू मजबूत करण्यासाठी अनेक तरुण प्रोटीन सप्लीमेंट्सचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करताना दिसतात. सोशल मीडियावरील जाहिराती, फिटनेस इन्फ्लुएन्सर्सचे सल्ले आणि जलद परिणामांची अपेक्षा यामुळे प्रोटीन पूरक आहारांचा ट्रेंड झपाट्याने वाढत आहे. मात्र, शरीराच्या गरजेपेक्षा जास्त प्रमाणात प्रथिने घेतल्यास त्याचे गंभीर दुष्परिणामही होऊ शकतात, असा इशारा आरोग्यतज्ज्ञ देत आहेत.
प्रोटीन शरीरासाठी का महत्त्वाचे?
प्रोटीन हे शरीरातील एक अत्यावश्यक पोषक तत्त्व आहे. स्नायूंची निर्मिती, ऊतींची दुरुस्ती, हाडांचे आरोग्य, हार्मोन्स आणि एन्झाइम्सची निर्मिती यासाठी प्रोटीन अत्यंत आवश्यक असते. शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यातही प्रथिनांचा मोठा वाटा असतो.
मात्र, “जास्त प्रोटीन म्हणजे जास्त ताकद” हा समज चुकीचा आहे. शरीराला जितकी गरज आहे त्यापेक्षा जास्त प्रोटीन घेतल्यास ते शरीरावर ताण निर्माण करू शकते.
जास्त प्रोटीन सेवनाचे संभाव्य दुष्परिणाम
पचनसंस्थेच्या समस्या
अधिक प्रमाणात प्रोटीन सप्लीमेंट्स घेतल्यास काही लोकांना गॅस, फुगणे, बद्धकोष्ठता, अपचन किंवा अतिसार यासारख्या समस्या जाणवू शकतात. विशेषतः कृत्रिम घटक असलेल्या पूरक आहारामुळे पचनसंस्थेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
डिहायड्रेशनचा धोका
प्रथिनांचे पचन आणि त्याचे शरीरात उपयोग करण्यासाठी अधिक पाण्याची आवश्यकता असते. त्यामुळे जास्त प्रोटीन घेतल्यास शरीरातील पाण्याची कमतरता निर्माण होऊ शकते. दीर्घकाळ डिहायड्रेशन राहिल्यास थकवा, चक्कर येणे किंवा मूत्रपिंडाच्या तक्रारी वाढू शकतात.
मूत्रपिंडांवर ताण
अतिरिक्त प्रोटीन सेवनामुळे मूत्रपिंडांवर जास्त कामाचा ताण येतो. विशेषतः ज्यांना आधीपासून किडनीशी संबंधित समस्या आहेत त्यांच्यासाठी हे अधिक धोकादायक ठरू शकते. दीर्घकाळ अशा प्रकारे प्रोटीन घेतल्यास मूत्रपिंड विकार वाढण्याची शक्यता असते.
वजन वाढण्याची शक्यता
अनेक प्रोटीन सप्लीमेंट्समध्ये साखर, फ्लेवर्स, कॅलरी किंवा कृत्रिम पदार्थ असतात. त्यामुळे स्नायू वाढण्याऐवजी वजन वाढू शकते.
संतुलित आहाराचा अभाव
बर्याच वेळा लोक नैसर्गिक अन्नाऐवजी पूरक आहारावर जास्त अवलंबून राहतात. यामुळे शरीराला फायबर, व्हिटॅमिन्स आणि मिनरल्ससारखे इतर आवश्यक पोषक घटक कमी प्रमाणात मिळतात.
प्रत्येकासाठी प्रोटीनची गरज वेगळी
प्रोटीनचे प्रमाण निश्चित करताना वय, वजन, लिंग, शारीरिक हालचाल, आरोग्य स्थिती आणि आहार पद्धती यांचा विचार करणे आवश्यक असते.
सामान्यतः निरोगी प्रौढ व्यक्तीस प्रति किलो वजनामागे 0.8 ते 1 ग्रॅम प्रोटीन आवश्यक असते. मात्र खेळाडू, जिम करणारे किंवा अत्यंत सक्रिय व्यक्तींमध्ये ही गरज जास्त असू शकते. महत्त्वाची बाब म्हणजे ही एकूण प्रथिनांची गरज आहे, ज्यामध्ये अन्नातून आणि सप्लीमेंट्समधून मिळणारे प्रोटीन दोन्ही समाविष्ट असतात.
तज्ज्ञांचा सल्ला का आवश्यक?
प्रोटीन सप्लीमेंट सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे गरजेचे आहे. कारण चुकीच्या प्रमाणामुळे पचन, यकृत किंवा मूत्रपिंडांशी संबंधित समस्या निर्माण होऊ शकतात.
विशेषतः मधुमेह, उच्च रक्तदाब किंवा किडनी विकार असलेल्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे.
प्रोटीन सप्लीमेंट घेताना लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी
सप्लीमेंट घेण्यापूर्वी लेबल नीट वाचा
घटक, प्रमाण आणि कालबाह्यता तारीख तपासा
केवळ जाहिराती किंवा इतरांच्या सल्ल्यावर विश्वास ठेवू नका
संतुलित आहाराचा पर्याय म्हणून नव्हे तर पूरक म्हणूनच वापरा
दिवसभर पुरेसे पाणी प्या
पोटात अस्वस्थता, सूज किंवा मळमळ जाणवल्यास सेवन थांबवा
नैसर्गिक प्रोटीनचे उत्तम स्रोत
तज्ज्ञांच्या मते, नैसर्गिक अन्नातून प्रोटीन घेणे अधिक फायदेशीर ठरते.
डाळी आणि कडधान्ये
अंडी
दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ
सुका मेवा
मासे आणि चिकन
या पदार्थांमध्ये प्रोटीनसोबत इतर पोषक घटकही मिळतात.
संतुलित जीवनशैलीच खरी गुरुकिल्ली
नियमित व्यायाम, संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि तणाव नियंत्रण यामुळे शरीर निरोगी राहते. केवळ सप्लीमेंट्सवर अवलंबून राहून फिटनेस साध्य करणे शक्य नाही.
प्रोटीन हे शरीरासाठी आवश्यक असले तरी त्याचे अति सेवन धोकादायक ठरू शकते. योग्य प्रमाण, दर्जेदार पूरक आहार आणि तज्ज्ञांचा सल्ला यामुळेच त्याचा फायदा मिळू शकतो. फिटनेसचा ट्रेंड वाढत असताना आरोग्याची काळजी घेणे आणि जागरूक राहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
