इराण युद्ध लांबले तरी, या देशांना पेट्रोल-डिझेलची काळजी नाही, इतका आहे रिझर्व्ह साठा
पश्चिम आशियातील इराणवर २८ फेब्रुवारी रोजी इस्रायल आणि अमेरिकेच्या हल्ल्यानंतर जगभरात इंधनाच्या पुरवठ्याच्या तणावाची लाट निर्माण झाली. तेल आणि गॅसच्या जागतिक बाजारात किंमती अचानक वाढल्या, अनेक देशांमध्ये पेट्रोल, डिझेल आणि नैसर्गिक गॅसची कमतरता जाणवू लागली. अशा परिस्थितीत काही देशांकडे स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्ह (Strategic Oil Reserve) असल्यामुळे त्यांना युद्धामुळे होणाऱ्या तात्पुरत्या संकटाचा फारसा फटका बसत नाही.
स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्ह म्हणजे सरकार किंवा खाजगी कंपन्या अस्थायी किंवा दीर्घकालीन आपत्कालीन परिस्थितीसाठी राखून ठेवलेला तेलाचा साठा होय. हा साठा गरज लागल्यास जलदपणे बाजारात आणता येतो, ज्यामुळे इंधनाच्या तात्पुरत्या कमतरतेवर मात करता येते. विशेषतः अशा परिस्थितीत जेव्हा इंधनावर आधारित देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर धोका निर्माण होतो.
जगातील प्रमुख देशांचे राखीव तेल साठे
जागतिक पातळीवर अमेरिकेचा सर्वात मोठा स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्ह आहे. अमेरिकेकडे सुमारे ७०० दशलक्ष बॅरल्स क्षमतेचा राखीव साठा आहे, जो पूर्णपणे अंडरग्राऊंड रिझर्व्हमध्ये ठेवला जातो. गरज पडल्यास हे तेल बाजारात सोडले जाते, जेणेकरून इंधनाची तात्पुरती कमतरता भरून काढता येईल.
अमेरिकेनंतर चीन आणि जपान या आशियाई देशांकडे देखील मोठा राखीव साठा आहे. चीनच्या जवळ अंदाजे ४०० ते ५०० दशलक्ष बॅरल्स इतका राखीव साठा आहे, तर जपानच्या जवळ सरकारी आणि खाजगी साठा मिळून ४४० दशलक्ष बॅरल्स आहे. या देशांचे आर्थिक दृष्टिकोनातून इंधनावर मोठे अवलंबित्व असल्यामुळे त्यांनी हे साठे तयार केले आहेत.
दक्षिण कोरियाच्या जवळ अंदाजे २०० दशलक्ष बॅरल्स राखीव आहेत. यूरोपातील देशांमध्येही मोठा साठा आहे. जर्मनीच्या जवळ १७० दशलक्ष बॅरल्स, फ्रान्सच्या जवळ १२० दशलक्ष बॅरल्स, इटलीच्या जवळ ७६ दशलक्ष बॅरल्स, ब्रिटनच्या जवळ अंदाजे ६०–७० दशलक्ष बॅरल्स, आणि स्पेन व नेदरलँडमध्ये ३०–५० दशलक्ष बॅरल्स राखीव आहेत.
भारतासारख्या विकसित होत असलेल्या देशांमध्ये सध्याचे ५.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन, म्हणजे अंदाजे ७० दिवसांचा तेल साठा उपलब्ध आहे. हा तेल साठा अंडरग्राऊंड टाक्यांमध्ये ठेवण्यात आलेला आहे, जेणेकरून गरज पडल्यास देशाचा इंधन पुरवठा सुरळीत राहील.
स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्हचे महत्त्व
स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्ह ही देशाच्या एनर्जी सिक्युरिटीची प्रमुख हमी आहे. जगातील इंधन बाजारात अचानक तणाव निर्माण झाला की किंमती आकाशाला भिडतात. अशा परिस्थितीत, ज्या देशांकडे राखीव साठा असतो, ते देश आर्थिक दृष्ट्या स्थिर राहतात.
उदाहरणार्थ, इराणवरील हल्ल्यानंतर जागतिक बाजारात तेलाच्या किंमती लक्षणीय वाढल्या. भारतासारख्या इंधनावर अवलंबून असलेल्या देशांसाठी हा मुद्दा गंभीर ठरला. मात्र अमेरिके, जपान आणि चीनसारख्या देशांना सध्याच्या इंधन तणावामुळे फारसा धोका नाही कारण त्यांच्या कडे दीर्घकालीन साठा तयार आहे.
स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्हची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे आपत्कालीन परिस्थितीत आर्थिक बाजारावर होणारा दबाव कमी करणे. जर तेलाची किंमत अचानक वाढली तर राखीव साठा वापरून किंमत नियंत्रित केली जाऊ शकते.
अमेरिका: जगातील सर्वात मोठा राखीव तेल साठा
अमेरिकेने १९७० च्या दशकात पेट्रोलियम संकटानंतर पहिल्यांदा स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्ह योजना राबवली. त्यावेळी तेव्हाच्या जागतिक परिस्थितीत तेलाच्या पुरवठ्यातील तात्पुरते संकट हाताळण्यासाठी हा साठा महत्वाचा ठरला.
आज अमेरिकेकडे ७०० दशलक्ष बॅरल्स राखीव आहेत. हा साठा मुख्यतः टेक्सास, लुइझियाना आणि कॅलिफोर्निया येथील अंडरग्राऊंड टाक्यांमध्ये ठेवला जातो. गरज पडल्यास अमेरिकेचे पेट्रोलियम डिपार्टमेंट हे तेल बाजारात सोडते. या साठ्यामुळे अमेरिका जागतिक तेल बाजारात मोठ्या प्रमाणावर प्रभाव टाकू शकते.
चीन आणि जपान: आशियातील मोठे साठे
चीनच्या जवळ अंदाजे ४००–५०० दशलक्ष बॅरल्स राखीव आहेत. चीनने आपली अर्थव्यवस्था तेलावर अधिक अवलंबून असल्याने राखीव साठा तयार केला आहे.
जपानने सरकारी आणि खाजगी राखीव मिळून ४४० दशलक्ष बॅरल्स तेल राखीव ठेवले आहे. जपानच्या अर्थव्यवस्थेचे एक मोठे अवलंबित्व तेलावर आहे, त्यामुळे संकटाच्या वेळी हा साठा त्यांना आर्थिक स्थैर्य देतो.
युरोपातील स्थिती
युरोपातील देशांनी देखील इंधन सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर राखीव तेल ठेवले आहे. उदाहरणार्थ:
जर्मनी – १७० दशलक्ष बॅरल्स
फ्रान्स – १२० दशलक्ष बॅरल्स
इटली – ७६ दशलक्ष बॅरल्स
ब्रिटन – ६०–७० दशलक्ष बॅरल्स
स्पेन व नेदरलँड – ३०–५० दशलक्ष बॅरल्स
याशिवाय, अनेक युरोपियन देश एनर्जी सिक्युरिटीसाठी जागतिक बाजारावर अवलंबित्व कमी करण्यासाठी अधिक राखीव साठा तयार करत आहेत.
भारताचा साठा आणि भविष्यातील तयारी
भारतासह अनेक विकसित व उदयोन्मुख देश आता आपले राखीव तेल साठे वाढवण्याच्या मार्गावर आहेत. भारताच्या सध्याच्या ५.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन तेल साठा, अंदाजे ७० दिवस पुरवठ्यासाठी पर्याप्त आहे.
आगामी काळात, इंधनावर अवलंबित्व कमी करण्यासाठी भारत सौर, पवन आणि अन्य नूतनीकरणीय ऊर्जा स्रोतांकडे वळत आहे, तसेच राखीव साठा वाढवण्याचे नियोजन करत आहे.
इराणवरील युद्धामुळे जागतिक इंधन बाजारात तणाव निर्माण झाला तरी, काही देशांकडे मोठे स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्ह असल्यामुळे या संकटाचा फारसा फटका बसत नाही. अमेरिका, चीन, जपान आणि युरोपियन देश या साठ्यामुळे आर्थिक दृष्ट्या स्थिर राहतात.
भारतासह अनेक देश आता आपले साठे वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहेत, जेणेकरून भविष्यात अशा जागतिक तणावाच्या परिस्थितीत सुरक्षित इंधन पुरवठा सुनिश्चित करता येईल.
हे सर्व दाखवते की जागतिक स्तरावर स्ट्रॅटेजिक ऑईल रिझर्व्हची भूमिका फक्त इंधन पुरवठा नाही तर देशांच्या आर्थिक स्थैर्याचा मुख्य आधार आहे.
read also:https://ajinkyabharat.com/police-complaint-against-hardik-pandya-after-t20-world-cup-victory/
