इराणमध्ये गृहयुद्धाची शक्यता? कुर्द बंडखोर सक्रिय होण्याची चर्चा; कोण आहेत कुर्द आणि इराणला का आहे त्यांचा धोका?

मध्यपूर्वेत सध्या सुरू असलेल्या युद्धामुळे परिस्थिती दिवसेंदिवस अधिक गुंतागुंतीची होत चालली आहे. इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील संघर्षामुळे संपूर्ण प्रदेश अस्थिर झाला आहे. या संघर्षात इराणने आक्रमक भूमिका घेतल्याने अमेरिका आणि पाश्चात्य देशांसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.

याच पार्श्वभूमीवर आता मध्यपूर्वेतील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. तो म्हणजे कुर्द समुदायाचा. काही आंतरराष्ट्रीय अहवालांनुसार कुर्दिश बंडखोर या संघर्षात सक्रिय होऊ शकतात. पाश्चात्य शक्ती इराणविरोधात कुर्द गटांचा वापर करण्याचा विचार करत असल्याचीही चर्चा आहे.

जर असे घडले तर इराणसमोर केवळ बाह्य युद्धाचा नव्हे तर अंतर्गत बंडाळीचाही धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे या घडामोडींमुळे मध्यपूर्वेतील राजकारण अधिकच गुंतागुंतीचे होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

कोण आहेत कुर्द?

कुर्द हे मध्यपूर्वेतील एक महत्त्वाचे जातीय समुदाय आहे. त्यांची स्वतःची भाषा, संस्कृती आणि परंपरा आहे. कुर्द भाषा ही इंडो-युरोपियन भाषिक कुटुंबातील इराणी शाखेशी संबंधित आहे.

कुर्द लोकसंख्या जगभरात सुमारे २५ ते ४५ दशलक्ष (म्हणजेच २.५ ते ४.५ कोटी) असल्याचा अंदाज व्यक्त केला जातो. ही लोकसंख्या मुख्यत्वे मध्यपूर्वेतील चार देशांमध्ये विखुरलेली आहे.

या देशांमध्ये तुर्की, इराण, इराक आणि सिरीया यांचा समावेश होतो. या चारही देशांच्या सीमावर्ती पर्वतीय भागात कुर्द मोठ्या प्रमाणावर राहतात. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे इतकी मोठी लोकसंख्या असूनही कुर्द लोकांचा स्वतःचा स्वतंत्र देश नाही.

कुर्दिस्तानचे स्वप्न

कुर्द समुदाय अनेक दशकांपासून स्वतंत्र राष्ट्राची मागणी करत आहे. “कुर्दिस्तान” नावाचा स्वतंत्र देश स्थापन करण्याची त्यांची मागणी २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून सुरू आहे.

पहिल्या महायुद्धानंतर ऑटोमन साम्राज्याचा अंत झाला. त्यानंतर १९२० मध्ये झालेल्या सेव्रेश करारामध्ये कुर्दिस्तान स्थापन करण्याची शक्यता निर्माण झाली होती.

मात्र नंतरच्या राजकीय घडामोडींमुळे आणि नवीन करारांमुळे कुर्द प्रदेश वेगवेगळ्या देशांमध्ये विभागला गेला. त्यानंतरपासून कुर्द समुदाय वेगवेगळ्या देशांमध्ये अल्पसंख्याक म्हणून राहू लागला. यामुळेच कुर्द लोकांमध्ये स्वतंत्र देशाची मागणी कायम आहे.

कुर्द लोकसंख्या कुठे आहे?

कुर्द लोकसंख्या मध्यपूर्वेतील चार प्रमुख देशांमध्ये पसरलेली आहे. तुर्कीमध्ये जगातील सर्वाधिक कुर्द लोकसंख्या राहते. अंदाजे १५ ते २० दशलक्ष कुर्द येथे राहतात. ते मुख्यत्वे देशाच्या दक्षिण-पूर्व भागात राहतात.

इराणमध्ये कुर्द लोकसंख्या सुमारे ८ ते १२ दशलक्ष असल्याचा अंदाज आहे. ही संख्या इराणच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १० टक्के आहे. इराणमधील बहुतेक कुर्द पश्चिमेकडील प्रांतांमध्ये राहतात.

इराकमध्ये कुर्द समुदायाला सर्वाधिक राजकीय स्वायत्तता मिळाली आहे. येथे “कुर्दिस्तान रीजनल गव्हर्नमेंट” नावाने एक स्वायत्त प्रशासन कार्यरत आहे. सिरीयामध्ये सुमारे दीड ते अडीच दशलक्ष कुर्द राहतात. ते मुख्यत्वे देशाच्या उत्तर-पूर्व भागात आहेत.

इराणमध्ये कुर्द आणि सरकारचे संबंध

इराणमध्ये कुर्द समुदाय आणि केंद्रीय सरकार यांच्यातील संबंध अनेक दशकांपासून तणावपूर्ण राहिले आहेत. इराण हा शिया बहुसंख्य देश आहे. मात्र कुर्द समुदायातील बहुतांश लोक सुन्नी मुस्लीम आहेत. त्यामुळे धार्मिक आणि राजकीय पातळीवर मतभेद निर्माण झाले आहेत.

काही कुर्द संघटनांनी सरकारवर भेदभाव केल्याचा आरोपही केला आहे. त्यांचा दावा आहे की त्यांना राजकीय प्रतिनिधित्व आणि आर्थिक संधी कमी मिळतात. यामुळे काही कुर्द गटांनी स्वायत्तता किंवा अधिक अधिकारांची मागणी केली आहे.

कुर्द बंडखोर संघटना

मध्यपूर्वेतील काही कुर्द गटांकडे स्वतःचे सशस्त्र दल आहे. या गटांनी अनेकदा विविध देशांमध्ये सरकारविरोधात आंदोलन केले आहे.

विशेषतः इराक आणि सिरीयामध्ये कुर्द लढवय्ये चांगले संघटित मानले जातात. त्यांच्याकडे प्रशिक्षित मिलिशिया आणि शस्त्रसाठाही आहे. काही विश्लेषकांच्या मते, जर हे गट इराणविरोधात सक्रिय झाले तर ते इराणसाठी मोठे आव्हान ठरू शकतात.

अमेरिका कुर्द गटांचा वापर करणार?

मध्यपूर्वेतील संघर्षात अमेरिका आणि पाश्चात्य देशांनी अनेक वेळा स्थानिक गटांची मदत घेतल्याचे इतिहासात दिसून आले आहे. काही अहवालांनुसार इराणविरोधात कुर्द गटांचा वापर करण्याचा विचार केला जाऊ शकतो. कारण कुर्द समुदाय इराणच्या सीमावर्ती भागात मोठ्या प्रमाणावर राहतो. जर कुर्द बंडखोरांनी इराणच्या सीमावर्ती भागात कारवाया सुरू केल्या तर इराणला दोन आघाड्यांवर लढावे लागू शकते.

इराणसाठी मोठे आव्हान

सध्या इराण आधीच बाह्य संघर्षाचा सामना करत आहे. अशा परिस्थितीत जर अंतर्गत बंडाळी सुरू झाली तर परिस्थिती अधिक गंभीर होऊ शकते. कुर्द बंडखोरांकडे आधीच संघटित मिलिशिया आणि प्रशिक्षित लढवय्ये आहेत. जर त्यांनी सीमावर्ती भागातून कारवाया सुरू केल्या तर इराणला मोठ्या प्रमाणात लष्करी संसाधने वापरावी लागतील. यामुळे इराणची लष्करी रणनीती गुंतागुंतीची होऊ शकते.

गृहयुद्धाची शक्यता?

काही तज्ज्ञांच्या मते, जर कुर्द गटांनी मोठ्या प्रमाणावर बंड पुकारले तर इराणमध्ये अंतर्गत संघर्ष वाढू शकतो. तथापि, सध्या तरी अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. मात्र या शक्यतेमुळे इराणच्या राजकीय आणि लष्करी नेतृत्वाची चिंता वाढली आहे.

मध्यपूर्वेतील परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची

मध्यपूर्वेतील राजकारण आधीच अत्यंत गुंतागुंतीचे मानले जाते. विविध देश, जातीय गट आणि धार्मिक मतभेद यामुळे येथे कायम तणावाची परिस्थिती असते.

इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील संघर्षामुळे ही परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली आहे. जर कुर्द प्रश्न या संघर्षात सक्रिय झाला तर संपूर्ण प्रदेशात मोठे राजकीय आणि लष्करी परिणाम दिसू शकतात.

पुढील घडामोडींवर जगाचे लक्ष

सध्या संपूर्ण जगाचे लक्ष मध्यपूर्वेकडे लागले आहे. इराण आणि पाश्चात्य देशांमधील संघर्ष किती वाढेल आणि त्यात इतर गट किती प्रमाणात सहभागी होतील, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

कुर्द समुदायाची भूमिका या संघर्षात निर्णायक ठरू शकते, असे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. त्यामुळे येणाऱ्या काळात मध्यपूर्वेतील परिस्थिती कोणत्या दिशेने जाईल, याकडे जगभरातील राजकीय विश्लेषकांचे लक्ष लागले आहे.

read also:https://ajinkyabharat.com/instead-of-doing-a-job-start-a-trendy-cloud-kitchen-business/