मथुरा-वृंदावनच नाही! देशातील ‘या’ ठिकाणी रंगपंचमी साजरी होते खास अंदाजात

मथुरा-वृंदावनपुरतीच रंगपंचमी मर्यादित नाही. देशभरात हा रंगोत्सव विविध परंपरा, श्रद्धा आणि स्थानिक संस्कृतींशी जोडला गेला आहे. ४ मार्च रोजी साजऱ्या होणाऱ्या रंगपंचमीच्या निमित्ताने अनेक ठिकाणी रंग, भक्ती, संगीत आणि परंपरांचा अद्भुत संगम पाहायला मिळतो. राधा-कृष्णांच्या लीलांनी नटलेल्या Mathura आणि Vrindavan येथील होळी जगप्रसिद्ध असली, तरी देशातील इतर शहरांतील अनोख्या रंगपंचमीची झलकही तितकीच आकर्षक आहे. चला, अशाच काही खास ठिकाणांची ओळख करून घेऊया.

१) बरसानाची लाठमार होळी

Barsana येथील लाठमार होळी जगभर प्रसिद्ध आहे. राधा-कृष्णांच्या कथांशी जोडलेली ही परंपरा शतकानुशतके जपली गेली आहे. येथे महिला प्रतीकात्मकरीत्या लाठ्यांनी पुरुषांना मारतात, तर पुरुष ढालींच्या सहाय्याने स्वतःचे रक्षण करतात. हा सोहळा रंग, हास्यविनोद आणि भक्तिभावाने भरलेला असतो. गावातील अरुंद रस्त्यांवर गुलालाची उधळण, ढोल-ताशांचा गजर आणि ‘राधे-राधे’च्या जयघोषात संपूर्ण वातावरण रंगून जाते. लाठमार होळी ही केवळ खेळ नसून स्त्री-पुरुषांमधील प्रेमळ चेष्टा आणि सांस्कृतिक परंपरेचे प्रतीक मानली जाते.

२) वाराणसीची आध्यात्मिक रंगपंचमी

Varanasi अर्थात काशी येथे रंगपंचमीला अध्यात्माची जोड लाभते. गंगेच्या घाटांवर रंग, भांग, थंडाई आणि संगीत यांचा संगम अनुभवायला मिळतो. शिवभक्तांची गर्दी, मंत्रोच्चार आणि ढोल-नगाऱ्यांच्या तालावर रंगांची उधळण — हा अनुभव अविस्मरणीय ठरतो. येथे रंगपंचमी ही केवळ मौजमजा नसून भक्ती आणि उत्साह यांचा संगम असतो. सकाळी गंगेच्या घाटांवर गुलाल उधळताना दिसणारे दृश्य नेत्रदीपक असते.

३) शांतिनिकेतनचा वसंतोत्सव

पश्चिम बंगालमधील Santiniketan येथे रंगपंचमी ‘वसंतोत्सव’ म्हणून साजरी केली जाते. ही परंपरा नोबेल पारितोषिक विजेते कवी Rabindranath Tagore यांनी सुरू केली. येथे विद्यार्थी पिवळ्या रंगाचे वस्त्र परिधान करून गाणी, नृत्य आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर करतात. रंगांची उधळण संयमित आणि सौंदर्यपूर्ण पद्धतीने केली जाते. शांत, सर्जनशील आणि सांस्कृतिक वातावरणात रंगपंचमी अनुभवायची असेल, तर शांतिनिकेतन उत्तम पर्याय ठरतो.

४) उदयपूरची शाही होळी

राजस्थानातील Udaipur येथे रंगपंचमी शाही थाटात साजरी केली जाते. मेवाड राजघराण्याच्या परंपरेनुसार भव्य मिरवणुका, सजवलेले हत्ती-घोडे आणि लोकनृत्यांचे आयोजन केले जाते. राजवाड्यांमध्ये होलिका दहनाचा सोहळा मोठ्या दिमाखात पार पडतो. पारंपरिक वेशभूषा, राजेशाही सजावट आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमुळे उदयपूरची रंगपंचमी एक वेगळाच अनुभव देते.

५) प्रयागराजची ‘कपडा फाड’ रंगपंचमी

रंगपंचमीचे सांस्कृतिक महत्त्व

रंगपंचमी हा केवळ रंगांचा सण नाही; तो मनातील कटुता दूर करून नात्यांमध्ये गोडवा निर्माण करण्याची संधी आहे. वेगवेगळ्या राज्यांतील परंपरा भिन्न असल्या, तरी आनंद, एकोप्याची भावना आणि सकारात्मकता हा समान धागा सर्वत्र दिसतो. काही ठिकाणी भक्तीप्रधान वातावरण, तर काही ठिकाणी शाही थाट — पण सर्वत्र रंग आणि उत्साहाचा वर्षाव असतो.

(डिस्क्लेमर : या लेखात दिलेली माहिती सामान्य ज्ञानावर आधारित आहे. प्रवास करण्यापूर्वी स्थानिक प्रशासनाच्या सूचनांची खातरजमा करावी.)