प्रलय मिसाइलमुळे जागतिक संरक्षण क्षेत्रात भारताची ताकद वाढतेय? ‘या’ देशाची खरेदी चर्चा
जागतिक संरक्षण क्षेत्रात भारताच्या स्वदेशी तंत्रज्ञानाची ताकद वाढत असल्याचे चित्र दिसू लागले आहे. भारतीय संरक्षण संशोधन संस्था DRDO यांनी विकसित केलेली Pralay Missile सध्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आहे. हवेत दिशा बदलण्याची क्षमता असलेली ही अत्याधुनिक टॅक्टिकल बॅलेस्टिक मिसाइल भविष्यात युद्ध रणनिती बदलू शकते, असा संरक्षण तज्ज्ञांचा अंदाज आहे.
प्रलय मिसाइलची वैशिष्ट्ये
प्रलय मिसाइल ही जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारी टॅक्टिकल बॅलेस्टिक मिसाइल आहे. या मिसाइलची मारक क्षमता सुमारे 150 ते 500 किलोमीटरपर्यंत असल्याचे सांगितले जाते. विशेष म्हणजे प्रलय मिसाइल लक्ष्याकडे जाताना मार्ग बदलण्याची क्षमता ठेवते. त्यामुळे शत्रूच्या रडार प्रणालीसाठी ही मिसाइल ट्रॅक करणे अत्यंत कठीण होते.
आधुनिक युद्धात मिसाइल डिफेन्स सिस्टीम खूप विकसित झाल्या आहेत. अशा परिस्थितीत मार्ग बदलणाऱ्या मिसाइल्सना अडवणे आव्हानात्मक ठरते. त्यामुळे प्रलय मिसाइल ही भविष्यातील युद्धतंत्रज्ञानातील महत्त्वाची उपलब्धी मानली जात आहे.
आर्मेनियाची खरेदी चर्चा
सध्या आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये अशी चर्चा आहे की Armenia हा देश प्रलय मिसाइल खरेदी करण्याचा विचार करत आहे. आर्मेनियाने यापूर्वीही भारतीय संरक्षण उपकरणांमध्ये रस दाखवला आहे.
2020 मध्ये आर्मेनिया आणि Azerbaijan यांच्यात नागोर्नो-काराबाख प्रदेशावरून युद्ध झाले होते. या युद्धात तुर्की ड्रोन तंत्रज्ञानाचा मोठा वापर झाल्याचे विश्लेषक सांगतात. या युद्धात अझरबैजानला Turkey ची लष्करी मदत मिळाली होती.
युद्धादरम्यान अझरबैजानने आधुनिक ड्रोन आणि तोफखाना प्रणाली वापरून आर्मेनियावर आघाडी घेतली होती. त्यामुळे आर्मेनियाला आपल्या संरक्षण धोरणात बदल करणे आवश्यक वाटले.
प्रलय मिसाइल का निवडली जाते?
आर्मेनियाच्या संरक्षण धोरणकर्त्यांच्या मते, प्रलय मिसाइल ही त्यांच्या रणनितीला अनुकूल आहे. या मिसाइलची रेंज आंतरराष्ट्रीय निर्यात नियमांच्या चौकटीत येते. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय शस्त्र व्यापार नियंत्रण नियमांचे उल्लंघन होत नाही.
भारताने यापूर्वी BrahMos Missile या सुपरसोनिक मिसाइलची निर्यात अनेक देशांना केली आहे. ब्रह्मोस मिसाइलची मारक क्षमता आणि वेगामुळे ती जगातील सर्वात घातक क्रूझ मिसाइल्सपैकी एक मानली जाते.
हवेत दिशा बदलण्याचे तंत्रज्ञान
प्रलय मिसाइलची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे तिचे मार्ग बदलण्याचे तंत्रज्ञान. पारंपारिक बॅलेस्टिक मिसाइल्स निश्चित मार्गाने लक्ष्याकडे जातात. परंतु प्रलय मिसाइल उड्डाणादरम्यान आपली दिशा बदलू शकते.
ही वैशिष्ट्ये आधुनिक Ballistic missile defense system सिस्टीमला चकवा देऊ शकतात. त्यामुळे शत्रू देशांसाठी संरक्षण करणे अधिक कठीण होते.
भारतीय संरक्षण तंत्रज्ञानाची प्रगती
भारत सध्या स्वदेशी संरक्षण उत्पादनावर भर देत आहे. Indian Space Research Organisation आणि DRDO यांच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे देश संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भर होण्याचा प्रयत्न करत आहे.
सरकारच्या Atmanirbhar Bharat धोरणामुळे संरक्षण उपकरण निर्मितीला चालना मिळाली आहे.
आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत भारताची भूमिका
भारताने गेल्या काही वर्षांत शस्त्र निर्यात वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, भारत भविष्यात मोठा शस्त्र निर्यातदार देश बनू शकतो.
प्रलय मिसाइलसारखी तंत्रज्ञानयुक्त शस्त्रे मित्र देशांना विकली गेल्यास भारताच्या आर्थिक आणि रणनीतिक प्रभावात वाढ होऊ शकते. मात्र अशा शस्त्रास्त्र विक्रीवर आंतरराष्ट्रीय नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
युद्ध रणनितीतील बदल
आधुनिक युद्धात केवळ सैनिकांची संख्या महत्त्वाची राहिलेली नाही. तंत्रज्ञान, ड्रोन युद्ध आणि मिसाइल संरक्षण प्रणाली यांचे महत्त्व वाढले आहे.
NATO सारख्या संघटनाही आधुनिक संरक्षण तंत्रज्ञानावर मोठी गुंतवणूक करत आहेत.
प्रलय मिसाइलचे भविष्यातील महत्त्व
तज्ज्ञांच्या मते, प्रलय मिसाइल भारताच्या संरक्षण क्षमतेत मोठी भर घालू शकते. भविष्यात या मिसाइलची रेंज आणि अचूकता अधिक वाढवण्यावर संशोधन सुरू आहे.
भविष्यातील संरक्षण तंत्रज्ञानात हायपरसोनिक गती, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि अत्याधुनिक सेन्सर प्रणालीचा वापर वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. DRDO अंतर्गत विकसित होत असलेल्या तंत्रज्ञानामुळे भारताच्या संरक्षण क्षमतेला मोठी चालना मिळत आहे. विशेषतः Pralay Missile सारख्या प्रकल्पांमध्ये हायपरसोनिक तंत्रज्ञानाचा समावेश करण्यावर संशोधन सुरू असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. भविष्यातील युद्ध प्रणालीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित मार्गदर्शन प्रणाली महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. यामुळे लक्ष्य अचूकपणे शोधणे आणि शत्रूच्या संरक्षण यंत्रणेला चकवा देणे शक्य होऊ शकते. आधुनिक सेन्सर तंत्रज्ञानामुळे हवामानातील बदल, रडार सिग्नल आणि लक्ष्य हालचालींचा अचूक अंदाज घेता येईल.
संरक्षण क्षेत्रात स्वायत्त प्रणाली विकसित करण्यावरही भर दिला जात आहे. India स्वदेशी संरक्षण उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करत असून, आत्मनिर्भर संरक्षण व्यवस्था मजबूत करण्यासाठी प्रयत्न करत आहे. भविष्यात हायपरसोनिक इंजिन, मशीन लर्निंग आधारित निर्णय प्रणाली आणि प्रगत ट्रॅकिंग तंत्रज्ञान मिसाइल प्रणालीमध्ये समाविष्ट होऊ शकते. त्यामुळे युद्ध रणनिती अधिक वेगवान, अचूक आणि प्रभावी बनण्याची शक्यता आहे. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, अशा तंत्रज्ञानामुळे देशाची सुरक्षा क्षमता वाढेल तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संरक्षण क्षेत्रात नवी ओळख निर्माण होऊ शकते.
भारताच्या संरक्षण धोरणाला बळ
भारत सध्या संरक्षण क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक करत आहे. देशाच्या सुरक्षेसाठी आधुनिक शस्त्र प्रणाली विकसित करण्यावर भर दिला जात आहे. प्रलय मिसाइलसारख्या प्रकल्पांमुळे भारताची आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील रणनीतिक ताकद वाढू शकते.
प्रलय मिसाइल ही भारताच्या स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाची महत्त्वाची उपलब्धी मानली जात आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत या तंत्रज्ञानाची मागणी वाढण्याची शक्यता आहे. युद्ध रणनिती बदलणाऱ्या या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात संरक्षण क्षेत्रात मोठे बदल दिसू शकतात.
