Polyandry Marriage म्हणजे एका महिलेशी अनेक पुरुषांचे लग्न करण्याची प्रथा. हिमालयीन भागातील या अनोख्या परंपरेमागची कारणे, सामाजिक रचना, कायदेशीर स्थिती आणि आधुनिक काळातील बदल जाणून घ्या.
Polyandry Marriage : एक बायको दोन पती! हिमालयातील अनोखी पण धक्कादायक विवाहप्रथा
भारतात विविध संस्कृती, परंपरा आणि सामाजिक रचना पाहायला मिळतात. काही परंपरा आश्चर्यचकित करतात, तर काही परंपरा समाजाच्या वेगळ्या वास्तवाची ओळख करून देतात. Polyandry Marriage म्हणजे एका स्त्रीचे एकापेक्षा जास्त पुरुषांशी लग्न — ही अशीच एक परंपरा आहे जी ऐकून अनेकजण चकित होतात. आधुनिक समाजात एकपत्नीत्व (Monogamy) ही सामान्य विवाहपद्धती मानली जाते; मात्र हिमालयीन प्रदेशातील काही भागांमध्ये आजही बहुपती विवाहाची परंपरा अस्तित्वात आहे.
अलीकडेच हिमालयीन क्षेत्रातील एका विवाहामुळे या प्रथेची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. एका मुलीने एका कुटुंबातील दोन भावांसोबत सहमतीने विवाह केल्याची घटना समोर आल्यानंतर लोकांच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण झाले—ही परंपरा नेमकी काय आहे? ती का सुरू झाली? आणि आजच्या काळात तिचं स्थान काय आहे?
Polyandry Marriage म्हणजे नेमकं काय?
Polyandry Marriage ही विवाहाची अशी पद्धत आहे ज्यामध्ये एक स्त्री एकाच वेळी दोन किंवा अधिक पुरुषांची पत्नी असते. विशेष म्हणजे हिमालयातील काही समाजांमध्ये हे पुरुष सहसा सख्खे भाऊ असतात. त्यामुळे या प्रकाराला Fraternal Polyandry असेही म्हटले जाते.
या विवाहपद्धतीत सर्व भाऊ एकाच स्त्रीशी विवाह करतात आणि ती संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळते. घर, शेती, आर्थिक व्यवहार आणि मुलांचं संगोपन — या सर्व गोष्टी सामूहिकपणे केल्या जातात.
हिमालयातील Polyandry Marriage पुन्हा चर्चेत का?
काही दिवसांपूर्वी हिमालयीन भागातील एका दुर्गम परिसरात दोन भावांनी एकाच मुलीसोबत विवाह केल्याची बातमी समोर आली. हा विवाह स्थानिक परंपरांनुसार पार पडला असून तिन्ही व्यक्तींनी परस्पर सहमतीने हा निर्णय घेतल्याचे सांगितले जाते.
स्थानिक वयोवृद्धांच्या मते, Polyandry Marriage ही प्रथा नवीन नाही. अनेक दशकांपासून काही जमातींमध्ये ती सामाजिकदृष्ट्या स्वीकारली गेली आहे. मात्र आधुनिक शिक्षण, स्थलांतर आणि बदलती जीवनशैली यामुळे अशा विवाहांचे प्रमाण आता खूपच कमी झाले आहे.
Polyandry Marriage ची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
इतिहासकारांच्या मते, बहुपती विवाह ही संकल्पना हजारो वर्षांपूर्वी अस्तित्वात होती. काही संशोधक महाभारतातील द्रौपदी आणि पांडवांचे उदाहरणही देतात. जरी तो धार्मिक आणि पौराणिक संदर्भ असला तरी समाजातील विविध विवाहपद्धतींचे संकेत त्यातून मिळतात.
हिमालयातील कठीण भौगोलिक परिस्थितीमुळे लोकांना जगण्यासाठी वेगळ्या सामाजिक रचना तयार कराव्या लागल्या. याच परिस्थितीतून Polyandry Marriage सारख्या प्रथा उदयास आल्या.
Polyandry Marriage मागील 7 मोठी कारणे
1. शेतीसाठी कमी जमीन
डोंगराळ प्रदेशात शेतीयोग्य जमीन मर्यादित असते. जर प्रत्येक भावाने वेगवेगळे लग्न केले, तर जमिनीचे तुकडे होत जातात. बहुपती विवाहामुळे जमीन विभागली जात नाही.
2. कुटुंबाची आर्थिक स्थिरता
एकाच घरात सर्व भाऊ राहिल्याने उत्पन्नाचे स्रोत वाढतात आणि खर्च कमी होतो.
3. लोकसंख्या नियंत्रण
अशा विवाहांमुळे जन्मदर तुलनेने कमी राहतो, ज्यामुळे संसाधनांवर ताण कमी पडतो.
4. स्त्रियांची कमतरता
काही दुर्गम भागात स्त्रियांचे प्रमाण कमी असल्याने Polyandry Marriage स्वीकारली गेली.
5. परंपरा आणि सामाजिक दबाव
काही समाजांमध्ये ही परंपरा इतकी रुजलेली आहे की लोक ती पिढ्यानपिढ्या पाळतात.
6. वारसाहक्काचे प्रश्न टाळणे
जमीन आणि संपत्ती एका कुटुंबात टिकून राहते.
7. परस्पर सहमती
स्थानिक लोकांच्या मते, बहुतेक विवाह सहमतीनेच होतात.
Polyandry Marriage मध्ये कुटुंबव्यवस्था कशी चालते?
या विवाहपद्धतीत सर्व भाऊ स्त्रीचे पती मानले जातात; मात्र कायदेशीर किंवा सामाजिकदृष्ट्या मोठ्या भावाला मुलांचा पिता मानण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
घरातील जबाबदाऱ्या वाटून घेतल्या जातात. उदाहरणार्थ:
एक भाऊ शेती पाहतो
दुसरा बाजारहाट किंवा कामधंदा करतो
तिसरा घरगुती कामात मदत करतो
यामुळे कुटुंब एकत्र राहते आणि आर्थिक सुरक्षितता वाढते.
स्त्रियांसाठी Polyandry Marriage फायदेशीर की तोट्याची?
या विषयावर मतभेद आहेत.
संभाव्य फायदे:
आर्थिक सुरक्षितता
अनेक व्यक्तींकडून संरक्षण
कुटुंबाची सामूहिक जबाबदारी
संभाव्य तोटे:
वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर मर्यादा
भावनिक गुंतागुंत
आरोग्य आणि मानसिक ताण
समाजशास्त्रज्ञांच्या मते, या विवाहपद्धतीचा परिणाम त्या समाजाच्या सांस्कृतिक संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे.
कायदा काय सांगतो?
भारतातील विवाह कायदे साधारणपणे एकपत्नीत्वाला मान्यता देतात. त्यामुळे Polyandry Marriage ला औपचारिक कायदेशीर मान्यता नाही. मात्र काही आदिवासी आणि पारंपरिक समुदायांना त्यांच्या चालीरीतीनुसार विवाह करण्याची सामाजिक मुभा असते.
तरीही आधुनिक काळात शिक्षण आणि कायदेशीर जागरूकतेमुळे अशा विवाहांमध्ये घट होत आहे.
आधुनिकतेचा Polyandry Marriage वर परिणाम
गेल्या 40–50 वर्षांत मोठे बदल झाले आहेत:
शिक्षणाचा प्रसार
शहरांकडे स्थलांतर
रोजगाराच्या नवीन संधी
महिलांचे सशक्तीकरण
यामुळे तरुण पिढी पारंपरिक विवाहपद्धतींपेक्षा स्वतंत्र आयुष्य निवडत आहे.
समाजाची बदलती मानसिकता
आज अनेक तरुण Polyandry Marriage स्वीकारण्यास तयार नाहीत. त्यांना वैयक्तिक नातेसंबंध, प्रेमविवाह आणि स्वतंत्र कुटुंब अधिक महत्त्वाचे वाटते.मात्र काही ठिकाणी अजूनही वयोवृद्ध लोक या परंपरेचे समर्थन करतात. त्यांच्या मते, कठीण भौगोलिक परिस्थितीत ही पद्धत व्यवहार्य होती.
जगातही आहे का Polyandry Marriage?
होय. इतिहासात तिबेट, नेपाळ आणि आफ्रिकेतील काही भागांमध्ये बहुपती विवाह आढळून येतो. मात्र जागतिक स्तरावरही ही प्रथा अत्यंत दुर्मिळ आहे.
अशा विवाहांचे प्रमाण किती?
तज्ज्ञांच्या मते, आज Polyandry Marriage ची संख्या अत्यंत कमी आहे. 1970–80 च्या दशकानंतर या प्रथेत मोठी घट झाली आहे.अनेक विवाह सार्वजनिक होत नाहीत, त्यामुळे अचूक आकडे मिळणे कठीण आहे.
सोशल मीडियावर चर्चा का वाढली?
अशा विवाहांच्या बातम्या समोर आल्या की त्या लगेच व्हायरल होतात. कारण:
लोकांना वेगळ्या परंपरा जाणून घ्यायची उत्सुकता असते
आधुनिक मूल्यांशी तुलना केली जाते
नैतिक आणि सामाजिक चर्चा सुरू होते
तज्ज्ञांचे मत
समाजशास्त्रज्ञ सांगतात की कोणतीही परंपरा समजून घेताना त्या समाजाचा इतिहास, भूगोल आणि अर्थव्यवस्था लक्षात घेणे आवश्यक आहे.Polyandry Marriage ही केवळ विचित्र प्रथा नसून ती विशिष्ट परिस्थितीत जन्माला आलेली सामाजिक व्यवस्था आहे.
भविष्यात Polyandry Marriage टिकणार का?
सध्याची परिस्थिती पाहता, ही प्रथा हळूहळू नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. शिक्षण, कायदे आणि बदलती जीवनशैली यामुळे एकपत्नीत्व अधिक स्वीकारले जात आहे.तरीही काही दुर्गम भागांमध्ये परंपरा अजूनही जिवंत आहे.
Polyandry Marriage ही परंपरा अनेकांना धक्कादायक वाटू शकते; मात्र ती एका विशिष्ट सामाजिक आणि आर्थिक वास्तवातून निर्माण झाली आहे. आजच्या आधुनिक युगात अशा प्रथांकडे केवळ कुतूहलाने नव्हे तर सामाजिक अभ्यासाच्या दृष्टीने पाहणे गरजेचे आहे.
भारताची विविधता हीच त्याची ताकद आहे—आणि अशा परंपरा त्या विविधतेचीच एक झलक दाखवतात.
