Russia: रशियाकडून इंधन खरेदी बंद? डोनाल्ड ट्रम्प पुन्हा तोंडावर आपटणार? – भारत आणि रशियाच्या व्यापारावर मोठा खुलासा
अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी भारताने रशियाकडून इंधन खरेदी पूर्णपणे थांबवले असल्याचा दावा केल्याने जागतिक पातळीवर राजकीय आणि व्यापारी चर्चेला गती मिळाली आहे. ट्रम्प यांच्या या विधानाने एकीकडे अमेरिकेतून दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न उभा राहिला, तर दुसरीकडे भारत आणि रशियाच्या परस्पर व्यापार संबंधांवर जगभराचे लक्ष केंद्रित झाले. तथापि, रशियाकडून या विषयावर करण्यात आलेल्या खुलाशाने ट्रम्प यांच्या आरोपांना प्रतिकूल प्रतिसाद दिला असून, अनेक तज्ज्ञांच्या मते हा एक राजकीय वादाचा विषय बनला आहे.
रशियाचे परराष्ट्रमंत्री सर्गेई लावरोव यांनी स्पष्ट केले की, भारत आणि रशिया यांच्यातील इंधन खरेदी संबंध किंवा करार कोणत्याही प्रकारे थांबवले गेलेले नाहीत. लावरोव यांच्या मते, “भारत हा रशियाकडून इंधन खरेदी बंद करणार आहे” असे काहीही विधान फक्त डोनाल्ड ट्रम्प यांनी केले असून, इतर कोणीही असे वक्तव्य केलेले नाही. रशियाचे आणि भारताचे व्यापार संबंध सुरक्षित आहेत, आणि यातील कोणताही करार किंवा कराराचा मसुदा रद्द झालेला नाही, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
गेल्या आठवड्यात ट्रम्प यांनी भारतासोबतच्या व्यापारी कराराचे मसुदा जाहीर केले होते. त्यावेळी त्यांनी दावा केला की भारताने रशियाकडून कच्चे तेल आयात थांबवण्यास मंजुरी दिली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, रशियाने इंधन विकून युक्रेनविरोधातील युद्धासाठी निधी उभा केला आहे, आणि त्यामुळे भारताच्या खरेदीवर थांबवणे आवश्यक आहे. या विधानाने जागतिक बाजारपेठेत चर्चेला गती दिली आणि अनेक आर्थिक विश्लेषक या मुद्द्यावर चिंतित झाले.
तथापि, भारतीय परराष्ट्र सचिव विक्रम मिस्त्री यांनी या आरोपावर स्पष्टीकरण दिले. त्यांनी स्पष्ट केले की, भारत आपल्या गरजेनुसार विविध देशांकडून इंधन खरेदी करेल आणि पुरवठा साखळी स्थिर ठेवण्यासाठी विविध स्रोतांचा वापर केला जाईल. त्यांनी पुढे सांगितले की, “भारतातील 1.4 अब्ज लोकांची ऊर्जा सुरक्षा ही सर्वात महत्त्वाची प्राथमिकता आहे. रशियासोबतचे यापूर्वीचे करार तसेच टिकून आहेत.” परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते रणधीर जायसवाल यांनी देखील हे स्पष्ट केले की, रशियासोबत केलेले करार जसचे तसचे आहेत, आणि भारताने कोणत्याही प्रकारचे धोरणात्मक बदल केलेले नाहीत.
अमेरिकेच्या दबावाचा फटका आणि टॅरिफ धोरण
ऑगस्ट 2025 मध्ये, भारताने रशियाकडून इंधन खरेदी सुरू ठेवल्याने अमेरिका 25% अतिरिक्त टॅरिफ लावल्याचा इशारा दिला होता. त्यावेळी या टॅरिफमुळे भारताच्या इंधन खरेदीवर आर्थिक दबाव निर्माण झाला. मात्र, त्यानंतर अमेरिकेने टॅरिफ मागे घेतल्याची घोषणा केली, मात्र जर भारताने पुन्हा रशियाकडून तेल खरेदी सुरू ठेवले, तर ही टॅरिफ पुन्हा लागू करण्याचा इशारा देण्यात आला आहे.
या परिस्थितीत भारताने परराष्ट्र धोरणात संतुलन राखण्याचे प्रयत्न केले आहेत. अमेरिकेसोबतच्या व्यापारी कराराचे कौतुक करत असताना, भारताने रशियाकडून तेल खरेदीसंदर्भातील अटींवर स्पष्ट भाष्य केले नाही. तथापि, रशियाकडून मिळालेल्या खुलाश्यानुसार, भारत आणि रशियाचे करार जसाचे तसचे चालू आहेत आणि कोणत्याही प्रकारची थांबवणूक झाली नाही.
लावरोव यांचा अमेरिकेवर आरोप
रशियाचे परराष्ट्रमंत्री सर्गेई लावरोव यांनी अमेरिकेवर थेट आरोप केला आहे की, भारत आणि ब्रिक्स देशांसोबत रशियाचे व्यापार, गुंतवणूक आणि लष्करी सहकार्य वाढत असल्याने अमेरिका हा दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यांनी म्हटले की, अमेरिका टॅरिफ, प्रतिबंध आणि इतर दबावाच्या माध्यमातून जगभरात आपला दबदबा प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत आहे. ट्रम्प सरकार आल्यापासून जगभरातील व्यापार, ऊर्जा सुरक्षा आणि आर्थिक धोरणांवर दबाव टाकण्याचे प्रयत्न सुरू असल्याचा आरोप त्यांनी केला.
लावरोव यांच्या म्हणण्यानुसार, अमेरिका भारतासोबतच्या व्यापारावर दबाव टाकून रशियाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम करण्याचा प्रयत्न करत आहे, मात्र भारत आपल्या धोरणात्मक स्वायत्ततेला प्राधान्य देत आहे. यामुळे जागतिक स्तरावर भारताचे धोरण आणि रशियासोबतचे संबंध दृढ असल्याचे चित्र दिसते.
आर्थिक विश्लेषकांचा दृष्टिकोन
जागतिक इंधन बाजारपेठेत रशियाकडून तेल खरेदीबाबत चर्चा असताना, भारताने विविध स्रोतांमधून पुरवठा सुनिश्चित केला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, भारताची ही धोरणात्मक स्वायत्तता ऊर्जा सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. जर भारताने रशियाकडून इंधन खरेदी थांबवले, तर देशाच्या इंधन पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात, तसेच जागतिक बाजारपेठेत कच्च्या तेलाचे भाव वाढू शकतात.
विशेषतः, भारतातील 1.4 अब्ज लोकांच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी विविध पुरवठादारांमधील संतुलन राखणे आवश्यक आहे. यामुळे अमेरिकेच्या दबावाचे परिणाम कमी करता येतात आणि रशियासोबतचे करार जसाचे तसचे टिकवता येतात. आर्थिक तज्ज्ञ असा विश्वास व्यक्त करतात की, भारताने आपल्या गरजेनुसार सर्वतोपरी इंधन खरेदी करत असल्यामुळे ट्रम्प यांचा दावा चुकीचा ठरतो.
भारत-रशिया व्यापाराचे भविष्य
सध्या भारत-रशिया व्यापार हे फक्त इंधनापुरते मर्यादित नाही, तर यात विविध औद्योगिक, ऊर्जा, लष्करी आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रांचा समावेश आहे. भारताने रशियासोबतच्या पूर्वीच्या करारांवर कायमस्वरूपी स्थिरता राखली आहे, ज्यामुळे दोन्ही देशांच्या आर्थिक हिताचे रक्षण होते.
लावरोव यांच्या विधानाने स्पष्ट झाले की, अमेरिका काही दबाव पावलं उचलत असली तरी भारताने आपल्या धोरणात्मक स्वायत्ततेत बदल केला नाही. रशियासोबत करार ज्या स्वरूपात होते, तसेच आहेत, आणि कोणत्याही आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे बदल होणार नाही.
ट्रम्प यांचे विधान, “भारताने रशियाकडून इंधन खरेदी थांबवले आहे” हे खरे नसल्याचे रशियाकडून स्पष्ट झाले आहे. भारताने आपल्या धोरणात्मक स्वायत्ततेत बदल न करता रशियासोबतचे करार जसाचे तसचे टिकवले आहेत. यामुळे ट्रम्प पुन्हा एकदा तोंडघशी पडल्याचे दिसून आले आहे. जागतिक इंधन बाजारपेठ, भारताची ऊर्जा सुरक्षा आणि रशियासोबतचे दीर्घकालीन संबंध हे सर्व घटक लक्षात घेतल्यास, भारताचे धोरण प्रभावी आणि संतुलित असल्याचे चित्र दिसते.
रशियाकडून इंधन खरेदीबाबत ट्रम्प यांचे आरोप फेटाळले गेले आहेत. लावरोव यांच्या खुलाश्यानुसार भारताने रशियासोबतचे करार जसाचे तसचे ठेवले आहेत, तसेच विविध पुरवठादारांकडून इंधन खरेदी करण्याची धोरणात्मक तयारी भारताकडे आहे. जागतिक स्तरावर ट्रम्प यांचा दावा चुकीचा ठरला असून, भारत-रशिया संबंध सुरक्षित आणि स्थिर असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. जागतिक बाजारपेठ, ऊर्जा सुरक्षा आणि देशाच्या गरजेनुसार भारताचे धोरण संतुलित असून, कोणत्याही आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे बदलणार नाही, असा निष्कर्ष येतो.
