शुद्ध कापूर कसा ओळखायचा? जाणून घ्या या पाच सोप्या आणि खात्रीशीर ट्रिक्स
भारतात कापूर हा केवळ पूजाविधीपुरता मर्यादित नसून धार्मिक, आयुर्वेदिक आणि घरगुती उपचारांमध्येही महत्त्वाची भूमिका बजावतो. देवपूजेमध्ये आरतीसाठी वापरला जाणारा कापूर, घरातील वातावरण शुद्ध ठेवण्यासाठी जाळला जाणारा कापूर तसेच त्वचेवर, श्वसनाच्या तक्रारींवर किंवा डोकेदुखीवर वापरला जाणारा कापूर – अशा अनेक प्रकारे कापूर आपल्या दैनंदिन आयुष्यात सामावलेला आहे. मात्र, वाढती मागणी आणि बाजारातील भेसळ यामुळे आजकाल शुद्ध, नैसर्गिक कापूर मिळणे कठीण झाले आहे. अनेक ठिकाणी केमिकल-आधारित किंवा कृत्रिम पद्धतीने तयार केलेला कापूर ‘खरा’ म्हणून विकला जात आहे, जो आरोग्यासाठी घातक ठरू शकतो.
विशेषतः त्वचेवर वापर करताना किंवा पूजेसाठी रोज कापूर जाळताना जर तो शुद्ध नसेल, तर त्याचा विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे कापूर खरेदी करण्याआधी आणि वापरण्याआधी तो शुद्ध आहे की केमिकलयुक्त, हे ओळखणे अत्यंत गरजेचे आहे. या लेखात आपण शुद्ध कापूर म्हणजे काय, तो कसा तयार होतो, आणि घरच्या घरी शुद्ध कापूर ओळखण्यासाठी कोणत्या सोप्या ट्रिक्स वापरता येतील, याची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
कापूर म्हणजे नेमकं काय?
कापूरचे शास्त्रीय नाव Cinnamomum camphora (सिनामोमम कॅम्फोरा) असे आहे. हे झाड मुख्यतः चीन, जपान, तैवान तसेच भारताच्या काही भागांमध्ये आढळते. हे झाड सदाहरित असून त्याच्या लाकूड, पाने, फांद्या आणि सालीपासून नैसर्गिक कापूर तयार केला जातो. पारंपरिक पद्धतीने कापूर तयार करण्यासाठी स्टीम डिस्टिलेशन या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. या प्रक्रियेत झाडाचे भाग गरम केले जातात, त्यातून निघणारी वाफ थंड केली जाते आणि त्यातून स्फटिकरूप कापूर तयार होतो. हाच कापूर शुद्ध, सेंद्रिय आणि आरोग्यासाठी सुरक्षित मानला जातो.
मात्र आजकाल मोठ्या प्रमाणावर वापरासाठी कापूर लॅबमध्ये केमिकल्सच्या साहाय्याने तयार केला जातो. हा कापूर दिसायला आकर्षक असला तरी तो आरोग्यासाठी अपायकारक ठरू शकतो.
शुद्ध कापूर आणि केमिकल कापूरमधील फरक का ओळखणं गरजेचं?
शुद्ध कापूर जाळल्यावर वातावरण शुद्ध होते, मनाला शांतता मिळते आणि कोणताही दुष्परिणाम होत नाही. उलट, केमिकलयुक्त कापूर जाळल्यास त्यातून निघणारा धूर डोळे, नाक आणि घशाला त्रास देऊ शकतो. दीर्घकाळ असा कापूर वापरल्यास श्वसनाच्या तक्रारी, डोकेदुखी, त्वचेवर जळजळ किंवा अॅलर्जी होऊ शकते. विशेषतः लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती आणि श्वसनाच्या आजाराने त्रस्त लोकांसाठी हा कापूर अधिक धोकादायक ठरतो.
शुद्ध कापूर ओळखण्यासाठी पाच सोप्या ट्रिक्स
1) जाळून तपासा – राख उरते का?
शुद्ध कापूर ओळखण्याचा सर्वात सोपा आणि खात्रीशीर मार्ग म्हणजे तो जाळून पाहणे.
जर कापूर खरा आणि सेंद्रिय असेल, तर तो जाळल्यानंतर पूर्णपणे नाहीसा होतो. त्यातून कोणतीही राख, कण किंवा काळपट अवशेष उरत नाहीत.
मात्र केमिकल-आधारित कापूर जाळल्यावर प्लेटवर किंवा ताटात राखेचे कण उरतात आणि बराच काळ काळा किंवा तीव्र धूर निघतो. हा धूर श्वास घेण्यास त्रासदायक ठरू शकतो.
2) कापूरचा पोत आणि रंग ओळखा
शुद्ध कापूर स्टीम डिस्टिलेशनमधून तयार झाल्यामुळे स्फटिकांसारखा दिसतो.
तो किंचित पारदर्शक असतो
सहज तुटतो
फारसा पांढरा किंवा कृत्रिम चमकदार नसतो
जर कापूर खूपच पांढरा, ढगाळ, फिकट पिवळसर किंवा प्लास्टिकसारखा दिसत असेल, तर तो केमिकलयुक्त असण्याची शक्यता जास्त असते.
3) वास घेऊन ओळखा
शुद्ध कापूरचा सुगंध सौम्य, नैसर्गिक आणि मनाला शांत करणारा असतो. जाळल्यानंतरही त्याचा वास फारसा तीव्र किंवा डोके दुखवणारा नसतो.
मात्र बनावट कापूरला तीव्र, रासायनिक (केमिकल) वास येतो. असा वास घेतल्यावर डोके जड होणे, नाकात जळजळ होणे किंवा मळमळ जाणवू शकते. खरेदी करताना शक्य असल्यास कापूरचा वास घेऊनच तो निवडा.
4) पाण्यात टाकून पाहा
ही एक अतिशय सोपी घरगुती चाचणी आहे.
शुद्ध भीमसेनी कापूर पाण्यात टाकल्यास तळाशी बसतो
हलका, केमिकल कापूर पाण्यावर तरंगतो किंवा विरघळायला जास्त वेळ घेतो
ही ट्रिक विशेषतः पूजेसाठी वापरण्यात येणाऱ्या कापूरसाठी उपयुक्त ठरते.
5) उघडा ठेवा – हवेत विरघळतो का?
शुद्ध कापूरचा एक छोटा तुकडा उघड्या भांड्यात ठेवा.
जर कापूर खरा असेल, तर काही तासांत किंवा दिवसांत तो हळूहळू कमी होऊ लागतो आणि शेवटी पूर्णपणे हवेत विरघळतो.
मात्र बनावट कापूर तसाच राहतो, त्याच्या आकारात फारसा फरक पडत नाही.
कापूर वापरताना कोणती काळजी घ्यावी?
त्वचेवर थेट कापूर लावण्याआधी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या
लहान मुलांच्या आवाक्याबाहेर कापूर ठेवा
बंद खोलीत जास्त प्रमाणात कापूर जाळू नका
केवळ विश्वासार्ह ठिकाणाहूनच कापूर खरेदी करा
कापूर हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग असला, तरी तो शुद्ध आणि नैसर्गिक असणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. केवळ स्वस्त किंवा दिसायला आकर्षक म्हणून कापूर खरेदी न करता, त्याची गुणवत्ता तपासणे गरजेचे आहे. वरील पाच सोप्या ट्रिक्स वापरून तुम्ही घरच्या घरीच शुद्ध आणि केमिकलयुक्त कापूरमधील फरक सहज ओळखू शकता. थोडीशी जागरूकता ठेवली, तर तुमचं आरोग्य आणि घरातील वातावरण दोन्ही सुरक्षित राहू शकते.
(डिस्क्लेमर : या लेखातील माहिती ही सामान्य ज्ञान व उपलब्ध संदर्भांवर आधारित आहे. कोणताही घरगुती उपाय किंवा त्वचेवरील वापर करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.)
